Turkstaligen: een grote familie

Autor: Murat Daoudov ( )
Datum: 30/12/2004
De categorie: Oeigoeren

Uighuren, Azeri's, Kirghizen, Tataren of Bachkiren, al deze minderheden die zich in Belgie gevestigd hebben, delen een Turkstalig dialect, zonder dat ze van Turkije afkomstig zijn. Hoe organiseren ze zich en wat zijn hun banden met de Turkse gemeenschap?

De ineenstorting van de Sovjet-Unie en de opkomst van een Turkstalige regio die zich uitstrekt van Oost-Europa tot China, heeft de belangstelling gewektvan Turkije. Velen zien in deze verandering een historische gelegenheid om panturkse ideeen te ontwikkelen. Tijdens de Sovjet-heerschappij over Centraal-Azie en de Caucasus was dit niet mogelijk.

In de jaren 1990 heeft Turkije veel moeite gedaan om de banden met de "kleine broertjes"aan te halen. Door topoverleg tussen staatshoofden van Turkstalige landen, Turkse televisie uitzendingen over de regio's en economische investeringen om Turkstalige colleges en universiteiten op te richten, zoeken de zuster-staten toenadering. Bovendien zorgt een programma van Ankara ervoor dat tienduizenden jonge Turkstaligen met een staatsbeurs in Turkije kunnen studeren. Dit programma wil naast ontwikkelingshulp een Turks sprekende elite vormen om de in het Russisch opgeleide groep te vervangen. Gezien de historische banden, wordt Turkije door het Westen gezien als een stabiliserende factor voor de godsdienst. Het Westen verwacht dat ze het Turks model, gebaseerd op scheiding van kerk en staat en vrije markteconomie overnemen.

De uitwisselingen hebben zeker effect gehad op de Turkstalige diaspora in Europa, die met veel belangstelling en sympathie de nieuwe Turkstalige immigranten verwelkomd heeft. Door de toenemende komst van migranten en asielzoekers uit het Oosten hebben de Turken in Europa hun "bloedbroeders", waarover ze in de Turkse media al zoveel gehoord hadden, ontdekt. Natuurlijk heeft dit fenomeen meer belangstelling gewekt bij Turken die door hun politieke of spirituele overtuiging, gevoeliger zijn dan anderen. Zo heeft de Turkse Federatie van Belgie (nationalistisch en pantouranistisch) zich onder de Turkse fracties geprofileerd met de steun aan nieuwe Turken. De door bloed en taal verwante gemeenschappen kwamen vanaf 1998 in Belgie toe .

De Turkse gemeenschap, bekend om haar liefdadigheid, heeft nieuwe Turkstaligen geholpen in de overgangsperiode uit ballingschap. Vaak hebben de nieuwe migranten in de Turkse wijken werk en onderdak gevonden voor een redelijke prijs. De Turkse gemeenschap heeft ook haar grote ervaring met het verenigingswerk geleend om de nieuwkomelingen te helpen zich te organiseren in verenigingen en alzo subsidies te krijgen. Anderzijds zijn het voor de Turken vaak ideologische overwegingen (panturkisme, religieuze broederschap, gemeenschappelijke geopolitieke tegenstanders...) die de drijvende kracht vormen van het onthaal.

De Uighuren

De eerste Turkstaligen die zich lieten opmerken door de Belgische publieke opinie en de Turkse gemeenschap, zijn de Uighuren. Ze komen hoofdzakelijk van Kazakhstan en Kyrgyzstan.

De Uighuren zijn een volk afkomstig van Oost-Turkestan. Vandaag is dit de autonome regio Xinjiang in de Volksrepubliek China, bezet sinds 1949. De Uighuren zijn een van de belangrijkste Turkstalige volkeren zonder staat. In China zijn ze met 7 a 10 miljoen. China heeft veel inspanningen gedaan om dit volk te bedwingen, bijvoorbeeld door de massieve immigratiepolitiek van Han Chinezen in de regio. Vandaag telt het Uighurse volk minder dan 50% van de bewoners van de autonome regio. Tengevolge van de Chinese repressie, die begon in de jaren 1950, zijn veel Uighuren eerst gevlucht naar Kazakhstan, Kyrgyzstan en Uzbekistan (waar ze vandaag met ongeveer 500.000 zijn), daarna naar Turkije (met 15.000 Uighuren). Vandaag komt de tweede migratiegolf in een halve eeuw tijd naar Europa.

De radicale verstrenging van het Belgische asielbeleid van januari 2001 leidde tot de gemediatiseerde en controversiele uitwijzing van een dertigtal asielzoekers per vliegtuig naar Kazakhstan, onder wie verschillende Uighuren. Deze actie had een onverwacht neveneffect: de maatschappelijke belangstelling voor de situatie van de Uighuren en de mensenrechten in Centraal-Azie. Een colloquium georganiseerd in de Senaat in januari 2001 handelde specifiek over de situatie van deze gemeenschap in ballingschap. Bovendien heeft een reeks artikelen in de pers ook de aandacht op haar gevestigd. In dezelfde periode vond een pijnlijk voorval plaats, de zelfmoord van een jonge Uighur in Dessel. Hij was erg aangegrepen door de sfeer en angst voor uitwijzing door de beelden van gepantserde voertuigen in de media. Het was een echte shock voor de gemeenschap, gemobiliseerd door de pers, de maatschappij en een afgevaardigde van deTurkse gemeenschap. Alleen betuigden hun solidariteit.

Deze situatie motiveerde de Uighuren in Belgie om zich te organiseren. Zo werden in 2001 de eerste Uighurse verenigingen gevormd ("Organisatie van de Uighurse jeugd" in Anderlecht) en in 2002 ("Uighurs cultureel centrum" in Schaarbeek en "Oorsprong" in Verviers). Dit proces, na enkele tegenslagen en herschikkingen, mondt uit in de oprichting van het Uighurs cultureel centrum "Ymyt" in mei 2003 in Antwerpen. Aan het hoofd staat Tursun Machpirov. Ymyt wordt gesteund door het lokale centrum De Wijk. De Uighurse gemeenschap in Belgie, waarvan de eersten in 1998-1999 toekwamen, telt vandaag ongeveer 500 mensen. De ene helft is afkomstig van Kazakhstan, de andere helft van Kyrgyzstan, maar ook van Uzbekistan en in beperkte mate van China. De Uighuren wonen hoofdzakelijk in Antwerpen en Brussel; ze zijn bijna allemaal asielzoeker; zelden worden ze erkend. Verpletterd tussen de supermacht China en autoritaire regimes in Centraal-Azie, voelen de Uighuren zich slachtoffer van de real-politik . Ondanks alles waken ze erover hun cultuur te behouden, zoals bijvoorbeeld via het centrum Ymyt. Dit centrum is een onderdeel van het internationale Kurultai (congres) van de Uighuren, gevestigd in Munchen, opgericht in april 2004 na de fusie van het nationaal congres van Turkestan en het World Youth Uighur Congres.

Bij hun eerste kennismaking met Belgie kregen de Uighuren veel steun van Turken, in het bijzonder van de Turkse federatie van Belgie (begeleiding bij het zoeken naar een woning, werk, folkloristische manifestaties, sensibiliseringscampagnes bij de Turkse gemeenschap, steun van een Turkse advocaat voor Uighuren die dreigden uitgewezen te worden). Nu de gemeenschap voldoende ervaring heeft met verenigingswerk, werkt ze met de steun van openbare instellingen (De Wijk). De contacten met Turkse verenigingen zijn minder frequent. Anderzijds gaan de Uighuren bidden in Turkse moskeeen en vieren ze samen traditionele religieuze feesten . Naast de vele internetsites (ymyt.com) volgen de Uighuren op mediagebied de Kazakhse televisie per satelliet. Er wordt een informatieblad gemaakt in Munchen in de Uighurse taal (arabisch schrift), in het Engels, het Turks en binnenkort in het Russisch.

De Azeri's

Een andere belangrijke Turkstalige gemeenschap, die van zich laat spreken in de lokale Turkse pers, zijn de Azeri's. Haar diaspora kent meer de 2 miljoen mensen in de ex-Sovjet Unie, voornamelijk in Rusland en Oekraine en meer en meer in Europa. De Azeri gemeenschap in Belgie is in twee verdeeld: Azeri's van Turkije (van de provincie Igdir), als Turkse arbeiders in de jaren 1960-70 naar ons land gekomen, en Azeri's van Azerbaidjan. De gemeenschap van Azeri's van Azerbaidjan heeft zich gevormd sedert 1989-99. Vandaag zijn ze met 200 (tegenover 2.000 Azeri's van het Turkse Igdir). Slechts een tiental families heeft een definitief verblijf gekregen in ons land (statuut van vluchteling, regularisatie). De overgrote meerderheid zijn asielzoekers maar ook 10 a 15% illegalen (uitgeprocedeerde asielzoekers of "toeristen"). Er is ook een klein aantal studenten of gekwalificeerde arbeiders met contract. De meeste Azeri's wonen in Brussel of Antwerpen.

Wat betreft het verenigingsleven, zijn het in de eerste plaats de Turkse Azeri's die in 1993 de eerste vereniging oprichtten (waaronder Ferhat Calisan, vandaag voorzitter van het Comite van Turkse ouders in Molenbeek). In 1998 volgt het "Cultureel en Informatie centrum van Azerbaidjan". Het wordt geleid door Bulent Gurcam, een Turks zakenman met Azeri roots. Hij was journalist voor de Turkse kranten Tercuman en Hurriyet en chauffeur van de ambassade van Azerbaidjan. Tegelijkertijd richt Gurcam in 1999 het "Belgisch-Azerische Verbond Shur" op in Ukkel en in 2000 de vereniging "Het Huis van Azerbaidjan" in Molenbeek met asielzoekers uit Azerbaidjan. Deze laatste organiseerde een fototentoonstelling op het Muntplein in Brussel (februari 2003). De tentoonstelling herdacht de elfde verjaardag van het bloedbad in het dorpje Khodjali waar honderden burgers afgeslacht werden door de Armeense guerilla in een conflict over Nagorny Karabakh. De manifestatie kende een grote belangstelling vanwege de Turkse gemeenschap.
Begin 2003 kent de organisatie "Odlar Yurdu" (land van vuur) een kort en bewogen bestaan. Ze werd gesticht door Adalet Guliyev, een genaturaliseerde vluchteling, en Lokman Uzel, een Turk van Nederlandse afkomst. De organisatie voerde een aantal protestacties tegen de Armeense autoriteiten die ze beschuldigde van medewerking aan de afslachting van Azeri's in Nagorny Karabakh. Een betoging aan de ambassade van Armenie kreeg de steun van de BTKK (Coordinatieraad van de Turken in Belgie). Na een moordaanslag, door Turkse en Azeri websites toegeschreven aan Armeniers, maakt Guliyev een eind aan zijn politieke carriere.

Vandaag is de meerderheid van de Azeri's georganiseerd in het "Europees Centrum van de Azeri's", begin 2004 gesticht door Fatma Aliyeva en haar echtgenoot, Bahri Yildirim, Turks zakenman uit Nederland. De organisatie telt ongeveer 150 leden, waarvan de overgrote meerderheid Azeri's van Azerbaidjan zijn, maar ook enkele van Turkije. Het centrum heeft afgelopen februari een manifestatie georganiseerd aan het rondpunt van Schuman om het bloedbad van Khodjali te herdenken. De actie werd gesteund door de BADD (vereniging in Brussel gebaseerd op het gedachtengoed van Ataturk) en de BTKK. Naast sociale en culturele doelstellingen wil de vereniging de publieke opinie sensibiliseren voor het lot van de Azerische vluchtelingen van Nagorny Karabakh (ongeveer een miljoen personen) en de territoriale integriteit van Azerbaidjan. Ze leidt ook een groep van folkloristische dansers, een schaakcircuit en taalcursussen. De BADD leent ze haar lokaal voor vergaderingen en activiteiten, net zoals haar tegenhanger in Antwerpen (AADD). Ook de BTKK en de Turkse federatie van Belgie bieden graag hulp aan de Azerische gemeenschap. Ook het Comite van Tukse ouders van Molenbeek moet vermeld worden; haar voorzitter, Ferhat Calisan is overigens lid van de administratieve raad van het Europees Centrum van de Azeri's.

Het politiek samengaan van Azeri's en Turken is te verklaren door een gemeenschappelijk kenmerk: geschillen met de Armeniers. Terwijl Azerbaidjan druk in de weer is om bezette gebieden te heroveren op de Armeniers, verzet Turkije zich tegen de Armeense eisen om de volkerenmoord van 1915 te erkennen. Men moet afwachten hoe Turkse verenigingen actief de eisen steunen van Azeri's die zich kanten tegen Armenie.

Het Europees centrum van de Azeri's is onderdeel van een platform van de Azerische diaspora in Europa, die bestuurd wordt door de regering van Bakou, belast met de contacten met bannelingen. Enkel het Centrum van Fatma Aliyeva werd door de Belgische overheid uitgenodigd deel te nemen aan het Europees congres van dit platform, dat plaatsvond in Duitsland in april 2004. Een andere doelstelling van de vereniging, is de actievere deelname van Azerische vrouwen aan het sociale en culturele leven. Ze wil zich afzetten tegen verenigingen die voorheen als te "mannelijk" werden aanzien.

Om de gebeurtenissen in hun land te volgen, worden de Azeri's meer verwend dan de andere Turkstaligen, gezien ze twee televisiezenders kunnen ontvangen per satelliet. Daarnaast vormen de Azeri's een hechte gemeenschap via internet.

Kyrgyzsen, Tataren en Bachkiren

Onder de Turkstaligen in Belgie onderscheidt zich ook de kleine maar actieve Kyrgyzse gemeenschap. De Kyrghyzsen die vanaf 1999 naar Belgie kwamen, komen voornamelijk uit het noorden van hun land. De overgrote meerderheid van Kyrgyzsen in Belgie is asielzoeker en slechts een kleine minderheid heeft een stabiel statuut (statuut van vluchteling, gekwalificeerde werknemers, familie hereniging). Ondanks het feit dat ze maar met enkele honderden zijn in Belgie, doen ze hun best om sociale en culturele activiteiten te organiseren. In Limburg zijn verschillende avonden georganiseerd. De organisatie van de Kyrgyzse diaspora in Europa, "Manas" (kirgisien.narod.ru), gevestigd in Duitsland, in Belgie vertegenwoordigd door Ulan Kalilov, besliste op een congres in mei 2004 zich dynamischer op te stellen. De vereniging legt de nadruk op socio-economische en culturele uitwisseling met Kyrgyzstan. Ze is lid van de Raad van het volk van Kyrgyzstan, lid van de internationale raad van de stad Hanau en van administratieve raad van de internationale Kyrgyzse site (kyrgyz.us). De Kyrgyzsen hebben nog geen satelliet ontvangst in Belgie. De Kyrgyzse gemeenschap heeft nog geen intense contacten opgebouwd met Turkse verenigingen, hoewel er in Turkije een Kyrgyzse gemeenschap is (emigratie sinds het begin van de XXe eeuw). De meest gekende Kyrgyzs, Tchingiz Aitmatov, een van de meest gelezen hedendaagse schrijvers (volgens Unesco), is ambassadeur voor zijn land in Brussel.

Tot slot komen de Turkstaligen in Belgie niet alleen van Azie en de Kaukasus, maar ook van Rusland, zoals de Tataren en Bachkiren. Deze twee Turkstalige volkeren zijn nauw aan elkaar verwant. Hun autonome republieken bevinden zich tussen de Volga en de Oeral en tellen respectievelijk 6 en 1.5 miljoen inwoners. In Belgie zijn er heel weinig Tataren en Bachkiren. In Duitsland is er een belangrijke gemeenschap met een cultureel centrum in Berlijn, dat gesticht is in 1999 en ondersteund wordt door het Turkologisch Instituut van de Universiteit. In Belgie begon deze nieuwe gemeenschap zich te vormen in 1999-2000. Het gaat vooral om asielzoekers uit Rusland, maar ook Centraal-Aziatische landen, waar ze tijdens de Sovjet periode woonden. In Belgie hebben ze nog geen vereniging, maar er zijn plannen voor een Europees platform in de nabije toekomst. Nu "organiseren" de Tataren en Bachkiren van de Benelux zich via internet forums (bashkortostan.net/tugan). Ondanks het feit dat er culturele en economische banden zijn met Turkije, waar een grote Tataarse gemeenschap leeft sinds het einde van de 19e eeuw, zijn er nog geen nauwe banden met de Turkse gemeenschap in Belgie.

Om af te sluiten, is het gepast om de aanwezigheid van andere Turkstaligen in Belgie te vernoemen, zoals de Uzbeken, de Kazakhen, de Koumyks van Dagestan, de Karatchais van het noorden van de Kaukasus en de Gagaouzen van Moldavie (enig Turkstalig volk met een christelijk orthodoxe religie).

Panturkisme of pantouranisme: nationalistische politieke beweging die ernaar streeft om alle turkse volkeren te verenigen in een staat of unie rond Turkije.
De netwerken van scholen en universiteiten , het werk van prive verenigingen van Turkse broederschappen, veroorzaken talloze controverses in Turkije, Rusland en Turkstalige republieken.
De Uighurse zaak krijgt steun van de transnationale radicale partij. In oktober 2001 organiseerde deze partij een congres in het Europees parlement, getiteld "De situatie van Oost-Turkestan na 50 jaar Chinese communistische bezetting" en het derde Uighurs Wereldcongres. De voorbereiding van deze conferentie kende een serieuze tegenslag omdat vele Uighurse afgevaardigden geen visum kregen omwille van veiligheidsredenen na 11 september. Europees afgevaardigde en secretaris van de radicale partij, Olivier Dupuis, hekelde "de machten van de schaduw" en "kleine Quieslings in permanente dienst van ons parlement", dat samen met de "Ambassade van de Volksrepubliek China al weken op voorhand (...) een conferentie wil doen mislukken, omdat ze riskeerde een politiek van bezetting, vernedering en vernietiging aan het licht te brengen".
Zoals andere Turkstaligen, vieren de Uighuren ook Nevrouz, het Nieuwjaar van 21 maart of het Lentefeest. Dit is een nationaal feest in alle turkstalige republieken, door Turkije slechts sinds kort overgenomen. In Turkije wordt deze traditie scheef bekeken omdat ze wordt nageleefd door de Kurdische minderheid.

Murat Daoudov
Medewerker van het Centrum voor gelijke kansen en racismebestrijding.
Observatorium voor migraties.

Vertaald door Dirk Verghote.

Artikelen op thema: