Chong Shahmat Taxtisidiki Qismetler

Автор: Nebijan Tursun ()
Дата публикации: 11/07/2005
Категория: Уйгуры
Версия для печати

Uyghurlarning dunyadin xilwet qalghan qedimiy diyari xotenning qarangghu medrisliride olturup, uning ghuwa nur chushup turidighan tunglukliridin insaniyetning otmush qehrimanlarning musapilirini korush bilen tepekkur qaynimigha chomup, baturlarning jeng arghimaqlirini oz wetinide qaytidin chang chiqarghusi kelgen M.I.Bughra buningdin 60 yil muqeddem qerindashlirigha qarighanda baldurraq oz ana tupriqi – Sherqiy Turkistanning chong shahmat taxtisi ikenlikini seziwalghan idi. U, millitining teqdirining pajielik bolup qelishidiki sewebler heqqide yenila baldurraq chushenche hasil qilghan erbap bolush supiti bilen teleysizliklerni aldi bilen jughrapiyiwi muhittin kelip chiqidighan jughrapiyiwi siyaset bilen baghlap mundaq xulasilaydu;
"Sherqiy Turkistanning tot etrapining dunyaning eng igiz taghliri bilen we eng yaman cholliri bilen oralghanliqi hem hech bir teripi dengizgha yeqin emesliki, qurughluqtimu medeniy memliketlerdin bek yiraqta ikenlikidin ibaret bu jughrapiyilik teleysizlikliki we kuchluk dushmenning achkoz we tamaxor aghzigha bek yeqin bolghanliqi yuqiriqi koz qarashni quwwetleydu".[1]
Amerikining ataqliq istrategiyisichisi, Sowet ittipaqini yimirip tashlashning istrategiyilik tepekkur asasini yaratquchi we kucheytkuchi Zbignew Brizensikiy ozining "chong shahmat taxtisi" namliq meshhur kitabidiki dunyawi istrategiyilik menpeetlerning toqunush nuqtiliridin hesablinidighan tochkilar qatarida Uyghur diyarinimu tizghan yeni u Uyghur tupraqlirining chong oyunlar oynilidighan shahmat taxtisidiki ornini mueyyenleshturgen idi [2].

1.Qeshqeriyining yiqilishi-pajiening bashlinishi

Uyghur diyari 19-esirning otturlirida ismi-jismigha layiq chong shahmat taxtisi bolghan .Chunki, uning jenubiy qoshniliri ulugh birtaniyening xeritisige kirgen bolsa, gherbiy we shimaliy terepliride Char Rusiyining kazak soldatlirining arghimaqliri kishnep, Rus mujikliri ili wadilirigha qedem qoyghan idi. Bulardin ilgirirek mezkur zemin'ge yetip kelgen manjur xandanliqi sherqning “kesel korpisi” supitide mezkur chong oyun'gha ishtirak qilsimu, lekin uningda passip rol oynidi. Gerche, Osmanli imperiyisi ozining ajizliship, burunqi jenggiwarliqi we seltenetini yoqitishqa qarap yuzlen'gen bolushigha qarimay, yenila mezkur chong oyundin oz nesiwisini aldi. Oz qerindashliri hesablan'ghan Uyghurlar bilen biwaste chegrilinishtin mehrum qalghan we yaki buninggha intilmigen Osmanli imperatorliri Yaqup beg bilen yoshurun munasiwetlerni ornitip, reqipliri Beritaniye bilen Char Rusiyining ghezipini qozghashtin ehtiyat qilishidin qetiy nezer ozliridin umid kutken we arzu-armanlirini ozlirige yukligen Qeshqeriye dolitini yenila hamiliq astigha aldi. Yaqup beg dadilliq bilen ozini sultan Abdul Ezizge tewe dep elan qilish bilen uning namigha atap pul quydi.
Gerche, bu jaydiki Menching hokumranliqi Uyghur xelqining qozghilanglirining zerbiliri astida gumran bolsimu, lekin Rusiye- Beritaniye diplomatik oyunliri Osmanlilarni bir chetke qayriwetip, "xuddi sangimu yoq , mangimu yoq" degendek axirqi hesabta bu tupraqlargha Menching eskerlirini qaytidin bashlap keldi. Belki, Asiyaning xestilen'gen mezkur yuriki-Sherqiy Turkistanda yeqinqi esirlerde hechkimmu sawatsiz Yaqup begdek mahirliq bilen diplomatik oyun oynap baqmighan bolushi mumkin. Sulhige mahir bedolet ozining jughrapiyilik muhitidin chiqish qilip, ulugh Beritaniye, Char Rusiye, Osmanli we Menching imperiyiliri bilen bir meydan diplomatik sehirgerlik oyuni oynap baqti. U, bir tereptin oz elchilirini Sankitpeterburgqa mangdurup, Rus imperatori bilen ittipaqdash bolushqa raziliq bildurse, yene bir tereptin in'gilizlarghimu oxshash xildiki ademlirini ewetip, ular bilen soda kelishimi tuzush yoli bilen gheyri resmi munasiwet ornatti. In'giliz , Rus razwetchikliri Qeshqerning tar kochilirida bir –biri bilen doquRushup qalghanda, ular ozlirining oyniliwatqanliqini hes qilishti. Bedolet yene Menching bilenmu uRushqandin kore sulhi tuzup, uning qaytip kelishini cheklimekchi bolup, ademlirini ewetti.
Chong oyunning ishtirakchiliri ichide Beritaniye biraz adilraq yol tutqan bolup, u putun imkaniyetliri bilen Qeshqeriyini saqlap qelishqa tiriship, Sankitpeterburgqa Qeshqeriyining musteqilliqini birlikte tonush heqqide teklip qoydi. Lekin, bu teklip ret qilindi. Axirqi qetim 1877-yili Zozongtang urumchini ishghal qilip, dawanchingdin otkende london yene bir qetim Qeshqeriyini Char Rusiye, Beritaniye we Menching arisidiki biterep dolet supitide saqlap qelish heqqide Sankitpeterburgqa qayta teklip bergen bolsimu, lekin bumu qet'iy ret qilindi [3].Eslide 1865-yili Menching imperiyisi Rusiye hokumitidin ili we yette sheherdiki qozghilanglarni bastuRushta yardemlishishni sorighan bolup, Rusiye hokumiti desliwide buninggha qulaq salmighan. Emma, keyin Qeshqeriye xani Yaqup begning Rusiye uchun xeterlik ikenlikini tonup yetip, oz chegrisi yenida mundaq dushmenlik xarakteridiki bir musulman hokumranining bolushini xalimidi we axirida Rusiye qoshunliri ili we uning merkizi ghuljini ishghal qildi [4]. In'gilizlarning axirqi qetimliq teklipliri Char padishah teripidin ret qilin'ghandin keyin, in'gilizlar axiri amalsiz qelip, Zozongtangni qoral bilen teminlep, uni Qeshqeriyige qoyuwetti.
Bu yerde Ruslar neme uchun londonning teklipini ret qilidu?

1-Seweb; Bu chaghda Rus istrategiyichiliri arisida "ottura Asiya peqet Ruslarghila tewe bolush kerek, eger musteqil Qeshqeriye shekillense, bu "kun patmas imperiyining" kaspiy boyighiche kengiyip, Rusiyini ottura Asiya we Kawkaziyidin siqip chiqirishi, musteqil Qeshqeriye beritaniyining yiraq Asiya istrategiyisi uchun unumluk xizmet qilishi we yaki ishlitilishi mumkin" degendek nuqtiinezer ustunlukni igiligen bolup, mana bu mesilining tuguni idi.

2-Seweb iqtisadi nuqtigha qaritilghan bolup,19-esirning otturliridin bashlap, Char Rusiye ozining sherq istrategiyisini kucheytish arqiliq, sherqtiki ajiz we qalaq memliketlerni soda-iqtisadiy jehetlerdin monopol qilishqa urundi. Biraq, bu waqitlarda Menching imperiyiside yuz bergen qalaymiqanchiliqlar, bolupmu Sherqiy Turkistanda koturulgen keng kolemlik qozghilanglar tupeylidin Sankitpeterburg ozining bu jaylardiki iqtisadiy menepeetliridin ayrilip qelishtin endishe qildi. Yengidin gulliniwatqan Rusiye sanaet burjuaziyisi Rusiye hokumitidin Menching bilen bolghan sodini kengeytishni telep qildi [5]. Burundinla Menching hokumitini soda kelishimliri arqiliq qiynap kelgen Rusiye bu qetim Uyghurlarning qozghilanglirini basturup berip, Menching hokumitini raziqilish bilen bir waqitta buningdin zor iqtisadiy unum yaritish hemde Menching hokumitini Rusiyige zor soda imtiyazlirini berishke qistash siyasitini belgilidi. Ene shuning netijisi supitide 1879-yili tuzulgen lLwadin shertnamiside Ilini qayturush bedilige Menching hokumitini besh milyon rubli tolem toleshke maqul kelturgen bolsa,1881-yili bu shertname resmi imzalan'ghanda tolemning bahasi osturulup toqquz milyon rubliygha bekitilgen. Buningdin bashqa yene Rus sodigerliri mongghuliye we manjuriyide baj tolimey soda qilish imtiyazigha erishken [6]. Menching imperiyisi Rusiyining Qeshqeriye dolitini we Ili Sultanliqini yoqitishta korsetken xizmiti uchun her qandaq iqtisadiy bedel toleshke we dolet nomusini setishqa razi bolghan.

3-Seweb; Yaqup begning taktikidiki ajizliqi we ehtiyatsizliqi bolup, u, Sankitpeterburgqa oz elchilirini ewetip, Char padishah bilen ittipaqdashliq ornitish hemde uning bilen soda we chegra kelishimlirini tuzushni yawashliq bilen teklip qiliwatqan waqtida , uning Qoqan xani Xudayarxan'gha yazghan xeti yeni Qoqan bilen Qeshqeriyining birliship, Char Rusiyini ottura Asiyadin qoghlap chiqirish heqqidiki mexpiy mektubi turkistan gubernatori koufmanning qoligha chushup qalidu. Buningdin qattiq chochugen general koufman Char padishahni Yaqup begge ishenmeslikke dewet qildi. Netijide, Ruslarning Qeshqeriyini yoqitish we yaki uni musteqil dolet supitide saqlap qalmasliq pikri teximu kucheydi. Uning ustige yene Qeshqeriyige mexsus tekshurushke kelgen Rusiye xanliq jughrapiye jemiyitining jasusliri we tashkent sodigerler jemiyitining atalmish sodigerliri aq padishahni Qeshqeriye heqqidiki qorqunchluq uchurlar bilen teminlidi. Yaqup begning tup muddiasining Rusiyining tesir kuchini qoshna ottura Asiyadin siqip chiqirish ikenlikidin ibaret asasiy nuqta Yaqup begning terjimaniliq salahitige erishiwalghan kawkaz musulmanliridin Zaman beg(belki Tatarlardin bolushi mumkin-aptor) arqiliq Rusiye terepke yetkuzulup turghanliq ehtimalliqi Tatar alimi qurban eli xalidining melumatlirida korulidu. Qurban xalidining zaman beg heqqide bayan qilishiche, Yaqup beg olgendin keyin, zaman beg turkistan gubernatori koufman teripidin oz yenida qaldurilidu hemde u” zaman beg bizning adimimiz idi” deydu shuningdek uni kabulgha ewetip, uninggha wezipisini atqurup bolghandin keyin yuqiri hoquq beridighanliqi heqqide wede qilidu. Biraq, koufman olgendin keyin, zaman beg quruq qol qalidu. Emma, yengi turkistan gubernatori uni almutining gubernatori qilip teyinleydu. Keyin u yene turkistan gubernatori teripidin Buxara emirlikige ewetilip, emirning yenida turidu [7].
Qurban xalidining esiride pash bolghan mezkur sirlardin zaman beg isimlik kishining Yaqup begning bir mehel Rusiye, Beritaniye, Osmanli we Menching imperiyiliri arisida elip barghan diplomatiyilik heriketliridin toluq xewerdar bolush uchun eyni waqitta ottura Asiya xelqliri teripidin “yerim padishah” dep atalghan turkistan olkisining bashliqi koufmanning mexsus orunlashturghan adimi ikenlikini jezim qilish mumkin bolsa kerek.(Gerche qolimizda bashqa deliller yeterlik bolmisimu).
Netijide, eyni waqitta Qeshqerge kelgen yuqiri derijilik Rus elchisi we razwetchiki A. N. Kropatkinning bahasi boyiche alghanda ottura Asiya musulman dunyasidiki qudretlik zamaniwi armiye kuchige ige ( 40 ming we yaki 80 ming kishilik qoshun heqqide turluk melumatlar bar-aptor) Qeshqeriye doliti diplomatiyilik oyunlarning qurbanigha aylinip, ozining Qeshqeriyini ishghal qilishigha ishenchisi yetmey, weziyetni kozitip ,purset kutup yatqan Zozongtanggha asanliq tughdurup berdi. Kim bilidu? Belki Yaqup beg dushmen bilen sulhi yolini tutmay ,passip mudapiedin aktip hujumgha otush taktikisi qollan'ghan bolsa , Menching eskerlirini shing shingshadin kirguziwetken bolar idi. Belki, xainlar uni olturmigen bolsa, Qeshqeriyining teqdiri bashqiche bolar idi?

Qeshqeriye we yaki yette sheher dolitining 14 yilliq qisqa omri Uyghurlarning tarixidiki xainliq bilen sadaqetmenlikning toqunush nuqtisi bolup, mensepperes, hesetxor Uyghur begliri Zozongtangni Qeshqeriyining ajizliqliri heqqidiki uchurlargha ige qilipla qalmastin belki, uninggha masliship, Yaqup begni zeherlidi shuningdek Zozongtang qoshunlirini yette sheherge bashlap kelip, sansizlighan oz qerindashlirining qanlirining eqishini kelturup chiqardi. Uyghurlarning horluk uchun kuresh qilish tarixigha nezer salghanda ularning teleysizlikliri we pajielirige ozliri seweb bolghandekmu korunidu. Chunki , bu xelqte qehrimanlarning sani qanche kop bolsa, pursetperes we mensepperes xainlarmu shunche kop idi. Buning tup sewebini shexsiy adawet, menpeetpereslik, men-menichilik we hesetxorluq qatarliq illetlerge baghlash mumkin. Shexsiy adawet we shexsiy menpeetni kozligen ademler hemishe oz qerindashliri bilen bolghan toqunushlarda uchinchi bir dushmenning kuchidin paydilinip, milletdash reqibige zerbe berishke adetlengen. Bu ademler daim degudek oz xelqi arisidiki qarshiliqlarni dushmenning kuchi bilen yoq qilishqa ogen'gen. Misal kelturush toghra kelse, Uyghur tarixidin buninggha talay pakitlarni tepish mumkin. Qisqisi, Uyghurlarning milliy xarakteridiki ajizliqlar daim uning reqipliri teripidin paydilinip ketilip, milletning beshigha eghir kunlerning chushishidiki muhim seweblerning birige aylan'ghan idi.
Omumen, 1877-yili Qeshqeriyining meghlubiyitini umid qilghan Ruslarning Uyghurlarni ishqa selip, Zozongtangning acharchiliq girdawigha berip qalghan cheriklirige ashliq we yem –xeshek yetkuzup bergenliki, shuning bilen Menching qoshunigha jan kirgenliki sir bolmisa kerek? Meningche Qeshqeriyining weyran bolushida towendikidek besh asasiy amil muhim rol oynighan bolushi mumkin .

1-Seweb, oz ichidiki ittipaqsizliq, nachar illetler, menmenichilik, hesetxorluq we hakimlarning mustebitliki hem bashqa shexsiyetchilikler. Elwette, mundaq illetler hemme insanlargha ortaq bolsimu, lekin kopinche erkin milletler tashqi dushmen'ge taqabil turushta oz ichidiki ziddiyetlerni we millet istiqbaligha ziyanliq her qandaq xaish we illetlerge keskin chek qoyalighan idi. Biraq, Uyghurlarning seidiye xandanliqining axirliridin bashlan'ghan diniy mezheplerning tepriqichiliqliri bilen shekillen'gen aq taghliq we qara taghliqlar kurishi Sherqiy Turkistanning chinggiz istilasidin keyin shekillen'gen keng kolemlik etnik jehettiki arilishishlar netijiside peyda bolghan milliy pisixikiliq ozgirishlerge qoshulup, bu rayondiki Uyghur-turkiy etnik terkibining milliy xarakterige selbiy tesirlerni elip keldi. Shuningdin keyin, Uyghurlar Hun imperatorluqi, Uyghur orxun iperiyisi we qaraxanilar dewridiki olturaq we kochmen Uyghur-Turkiy xelqlirige ortaq bolghan uyushqaq we meslihet bilen ish qilidighan hemde uruq-qebile we dolet bashliqlirining sozige shertsiz boy sunidighan jenggiwar milliy xarakter suslishishishqa qarap yuzlen'gen idi. Uyghurlargha balayi apet elip kelgen aq taghliq we qara taghliq kurishidin aldi bilen junggharlar paydilan'ghan bolsa, arqidin Menching ishghaliyetchiliri epchillik bilen paydilinip, Qeshqeriyini kontrolluq astigha alghan idi. Demek, Uyghurlarning ichki nizaliri we yuqirida eytilghan illetliri hechqachan bu yerde hokumranliq ornatqan her qandaq hakimiyet teripidin cheklen'gen emes, belki teximu kucheytilgen xalas!
2-Seweb, Enjanliqlar(Gherbiy Turkistanliqlar) bilen Qeshqeriyilikler arisidiki ishenchisizlikler. Yaqub beg asasiy herbiy we memuriy hoquqlarni oz ademlirige we Gherbiy Turkistandin kelgenlerge berip, yerliklerdin peqet Niyaz beg, Hoshur beg qatarliq bir qanchila ozige shertsiz boysun'ghan ademlerge melum imtiyaz berdi. Emma, ichki jehettin ittipaqlishalmighan we chiqishalmighan bolsimu, biraq chettin kelgen dushmen'ge qarshi birlisheleydighan, musteqilliqlirini qoghdap qelish uchun kuch chiqiridighan jasaretlik bashqa putun milliy inqilabchilarni qattiq basturup yoqatti [8]. Kuchar qozghilangchilirining dahisi Rashidin Ghoja, Issaqxan shuningdek Xoten we Yerkent qozghilangchilirining rehberliri ene shularning misalidur.
3-Seweb, tashqi jehette, chong imperiyilerning menpeet toqunushi bu mesile intayin muhim bolup, biz bu heqte dawamliq sherhileymiz.
4- Seweb,Yaqup begning ichki-tashqi siyasi taktikisi we doletning ichki siyasitidiki yetersizlikler . Yaqup beg herbiy ishlar jehette gherb qorallirining qudritige ishen'gen hemde az tola bolsimu gherb uslubida(belki turk we afghan uslubida) herbiy telim terbiye elip barghan bolsimu, emma doletni yenila peqet ozigila tayinip bashqurdi. U, Osmanli we Beritaniye qatarliq qudretlik meliketler bilen diplomatik paaliyet elip barghan bolushigha qarimay, ularning ilghar bashqurush usullirini ogenmidi. Eksiche, u hokumet ishlirigha tegishlik putun siyaset, pikir we teleplerning hemmisini ozi belgilep chiqatti. Muhim ishlarda kengesh we muzakire uyushturmaytti. Bezi melumatlargha qarighanda deslepki waqitlarda nahayiti yaxshi mangghan dolet ishliri, bayashat hayat asta-asta xaraplishishqa, begler chiriklishishke bashlighan idi. Emma, Menching imperiyisining zulmini yetkiche tartqan we erkinlikke muhtaj bolghan Uyghur xelqi yenila oz hakimiyitini qedirlep, uni jan tikip qoghdighan idi. Eger Yaqup beg axirghiche toghra we yaxshi bashquRush siyasiti yurguzup, doletni her jehettin qudret tapquzghan bolsa, Menching imperiyisining bu tupraqqa qaytip kelelishi esla mumkin emes idi.
5-Seweb, Yaqup begning dushmen bilen sulhi qilish usulini qollinip, uninggha qattiq we qet'iy zerbe bermeslik hem bashqilardur. Yaqup beg sulhichilik yoligha mengip, dushmen bilen qet'iy soqushush terepdari bolghan oghli Beg Qulbeg we bashqa qomandanlirini aldinqi septin qayturiwelip [9], reqiplirining oz ehwalini biliwelishigha hemde ozining ajiz nuqtilirigha hujum qilip, ozide ishench peyda qilishigha purset yaritip berdi . Eslide Menching imperiyisining Zozongtang terepdarliri Qeshqeriye dolitige hujum qozghashqa aldirap jur'et qilalmighan bolup, ular bir tereptin Yaqup begning kuchige endishe bilen qarisa, yene bir tereptin bu uRushqa Osmanli imperiyisi bilen Rusiyining ariliship, "yette sheher doliti"ge yardem berip qelishidin endishe qilip, aldi bilen urumchini ishghal qilip, weziyetni kozitip, andin uRush bashlimaqchi bolghan idi [10].Yaqup begning kuch –qudriti eyni waqitta Menching ordisini xeli sarasimge salghan bolup, Lixongjang guruhi bilen Zozongtang guruhining yette sheher mesilisidiki talash-tartishlirida Lixongjang guruhi bashtin axiri Qeshqeriyini tashliwetishni otturigha qoyghan. Emma, Zozongtang bolsa, eger uninggha yol qoyghanda Yaqup begning haman bir kuni Seddichinning ichige besip kiridighanliqini korsitip, uning aldini elish pikrini otturigha qoyghan.Neme sewebtin Menching ordisida mundaq talash-tartishlar yuz berdi? Bu del ene shu Qeshqeriye dolitining kuch-qudriti jumlidin Uyghur xelqining kuch-qudriti idi xalas. Mundaq ehwal astida, Yaqup beg birinchi hujumdila reqiplirige qattiq zerbe bergen bolsa, Uyghur siyasiy tarixi tamamen bashqiche yezilghan bolar idi. Qisqisi Yaqup beg pursetni qoldin berip, aktip hujumgha otushtin passip mudapiege, axirida berip chekinishke hemde yoqilishqa yuzlendi.
Aqiwette, tot etrapi igiz taghlar bilen oralghan tarim wadisini ashkara beriwelish we yaki u jayda musteqil Uyghur dolitining qed kotirishni xalimighan belki , xalisimu ozara paydisiz dep qarighan Beritaniye bilen Rusiye ozliridin ajiz Menching imperiyisige xuddi bu "chong oyun"da utturghandek korunush bilen bu rayonda ebediy oz iqtisadiy we siyasiy tesirini saqlap qelip, bara-bara singip kirish istrategiyisini belgilidi. Ulugh Beritaniye bilen Char Rusiyining bundaq qarargha kelishige yenila aldi bilen Yaqup begning axirghiche put tirep turalmasliqi we Menching qoshunlirigha zerbe berip, oz hakimiyitini saqlap qalalmasliqi bir seweb bolup qaldi.
Amerika alimi James Miliwardning otturigha qoyushiche , Menching xandanliqining Uyghur diyaridiki hokumranliqi heqiqi imperiyarlizmliq hokumranliq bolup, Zozongtangning olkini qayta ishghal qilishi bilen 1884-yili shinjang olkisi tesis qilinip, olkining hokumranliq orunlirini ilgirikidek putunley manjurlar igileshning ornigha Xitaylar almiship, asasiy hoquq Zozongtang qatarliq Xitaylarning qoligha otti hemde Uyghur hakimbeglirining hoquq dairisige chek qoyuldi [11].Shuningdin keyin, Zozongtang-Lyu jintang guruhi Xitaylarning imtiyazini tiklep we qoghdap, Xitaylar bilen Uyghur qatarliq milletler arisidiki milliy munasiwetning teximu otkurlishishige asas saldi .Zozongtang qoshunlirining dehshetlik och elishlirigha duch kelgen shuningdek ilgirimu uzun yillar urush zerdaplirini chekken xelq, qatmu-qat zulum we milliy kemsitishlerge nisbeten 50 nechche yil taqet qilishqa mejbur boldi.
Tarix hapila- shapila 20-esir qoynigha kirish bilen insaniyet dunyaside alemshumul ozgirishler yuz berip, bu shahmat taxtisida teximu zor we murekkep hem keskin oyunlar oynaldi. Bu oyunlarda lenin Rusiyisi ghalip keldi. Uyghurlarning nale- peryadliri qizil xishliq kremil temining ichige anglanmidi xalas !

2. Jughrapiyiwi siyasetning qurbanliri
Yawro-Asiyaning xestelen'gen yuriki-Uyghur diyarining xestilik we azabliq tarixi erksizlikning temini tetighan hemde erksizlikning bir millet uchun eng zor derijidiki yoqitish we tragediye ikenlikini etirap qilghan qelbler bilen kop oxshashliqqa ige bolsimu, lekin u yene ozige xas tereplerge ige. Belki, uning xestelik tarixining waraqliri koprek bolsa kerek?!
Tarixiy realliq we uning xuddi m. Bughra eytqandek jughrapiyilik teleysizliki, meningche yene uning siyasiy , iqtisadiy, medeniyet we bashqa jehetlerdiki teleysizlikliri aldi bilen ozi bilen biwaste tarixiy, medeniyet we jughrapiyilik jehettin baghlinishliq bolghan ottura Asiya bilen munasiwetlik. Eng muhimi ottura Asiyani uzun yillar kontrolluq astida tutup kelgen Sankitpeterburg we Moskwa bilen zich munasiwetliktur. Chunki, Yawro-Asiyaning xestelen'gen yuriki_-sherqiy turkistan ozining yene bir parchisi Gherbiy Turkistan bilen tarixiy teqdirdashliqqa ige bolghan bolsa, keyinki esirlerde bu rayon'gha kirgen Moskwa daim oz meqsedlirini emelge ashuRushta ottura Asiyani waste qilghan . Bu nuqtini chushen'gen hemme kuchler Yawro-Asiyaning mezkur xestelen'gen yurikini Gherbiy Turkistan arqiliq azablash taktikisini talliwaldi hemde talliwalmaqta.
Andaqta tarixtiki kona –yengi Rusiyining Yawro-Asiyaning xestelen'gen yuriki we uning qoshnilirigha tutqan siyasitini qandaq teswirlesh lazim?
Rusiyining Sherqiy Turkistan siyasiti meyli Char padishah dewri bolsun we yaki 1917-yilidin keyinki Sowet Rusiyisi mezgili bolsun hemmisila Sherqiy Turkistandiki Uyghur qatarliq yerlik xelqler bilen Xitay hakimiyiti otturisidiki qarmu-qarshiliqlardin ibaret mezkur rayonning ichki siyasiy hayatidiki ozgirishler asasida shekillen'gen [12]. Chunki , Uyghur qatarliq xelqlerning her qetimliq qoralliq qarshiliq heriketliri yalghuz Junggo hakimiyitige tesir korsitipla qalmastin belki, Rusiyining ottura Asiya rayonighimu kuchluk tesir korsetken. Buningdiki seweb birinchidin, Rusiye hokumranliqigha otken ottura Asiya bilen Sherqiy Turkistanning etnik, din, til hetta ijtimai –iqtisadiy hayat shekli qatarliq turluk tereplerdin birdeklikke we oxshashliqqa ige bolghanliqi. Ikkinchidin, sherqiy turkistan bilen Gherbiy Turkistan ning jughrapiyilik jehettin tagh-deryaliri , etiz–erqliri we yaylaqlirining tutushup ketip, ortaq bir jughrapiyilik gewdini shekillendurishidin ibaret bu xil birdeklik hemde baghlinishliq munasiwet Rus we Menching imperiyiliri teripidin sun'iy usulda jismaniy jehettin ayriwetilsimu lekin, beribir meniwi jehettin ayriwetilmidi. Ene shu yuqiridiki ikki xil amil tupeylidin chegrining ikki teripidiki xelqler ozara bir-birige otup yashashni we her qetimliq qarshiliq heriketliri meghlubiyetke uchrighanda ozara qechip kelip panahlinish we qaytidin kuch toplap, oz elidiki kureshni dawamlashtuRushqa adetlendi. Gherbiy Turkistan we Sherqiy Turkistan bular uchun arqa seplik hem baziliq rol oynidi.
Mesilen, 1759-yilidiki burhanidin ghoja we xan ghoja bashchiliqidiki Qeshqeriye xelqining zhawxuy bashchiliqidiki Menching tajawuzchi qoshunigha qarshi kureshliri, Jahan’gir ghoja qozghilingi we uningdin keyinki, 1830-,1847-, 1856-, 1877-, 1881- yilliridiki weqelerde shuningdek 20-esirde yuz bergen bir qatar heriketlerning hemmiside kop sandiki Uyghur, Qazaq, Qirghiz, tunggan qatarliqlar ottura Asiya we yette su rayonigha qechip berip panahlandi. Choqan Welixanopning melumatigha asaslan'ghanda 19-esirning 20-yilliridiki Jahan'gir ghoja qozghilingi meghlup bolghanda Qoqan, shehrixan qatarliq jaylargha 70 ming Uyghur kochup chiqqan.19-Esirning 50-yillirida bolsa 15 ming Uyghur kochup chiqqan. Shehrixan bilen qarasu arisidiki jaylargha Uyghurlarning Dolan dep atalghan guruppisidin 9 ming adem kochup chiqqan bolup, perghane wadisida jemiy 324 ming Uyghur bolghan [12]. Bu Qazaq alimi yene eyni waqitta tashkentning jenubidiki yengi sheher mehelliside Qeshqerlikler(Uyghurlar)ning turidighanliqini, Shehrixan, Endijan shehirining ahalisining yerimining Qeshqerlikler, Qarasuningmu shundaq ikenlikini bayan qilidu [13]. A.N. Kropatkinmu 19-esirning 60-yillirida Qoqan xanliqi tewelikide 250 ming Qeshqerlikler (Uyghurlarning) barliqidin melumat beridu [14]. Elwette, bundaq kochush izchil dawamlashqan bolup, Uyghurlarning sanimu uzluksiz turde ashqan.
Tarixiy pakitlar shuni ispatlidiki, Sherqiy Turkistande yuz bergen hemme qozghilanglarda mezkur panahlan'ghan musapirlar belgilik muhim rol oynidi. Mesilen Jahan’gir ghoja, Yusup ghoja we bashqa ghojilarning qozghighan qoralliq heriketliride Perghane wadisigha qechip barghan Qeshqeriyilikler awan'gart qoshun bolup uyushup, oz yurtlirigha jeng bilen qaytip kelgen shuningdek kureshlerde muhim tayanchiliq rolini oynighan. Eng yeqinqi mezgilge tewe misallarning biri shuki, 1944-yilidiki milliy azadliq inqilabidimu Sowet ittipaqigha qechip barghan Uyghur, Qazaq we bashqilar Sowet ittipaqi hokumiti teripidin qaytidin teshkillinip, mexsus guruppilar bolup, nilqa qozghilingi, ghulja qozghilingi, herembagh uRushi we bashqa jenglerdiki muhim herbiy tayanchliq rolini oynidi [15]. Omumen, Sowet ittipaqi hokumiti ozlirining Sherqiy Turkistangha munasiwetlik istrategiyilik orunlashturushlirida daim we izchil halda shu jaydiki Uyghur kochmenlirining oz wetinining azadliqini qolgha kelturush istekliridin paydilinip, ularni waste qilish arqiliq Sherqiy Turkistandiki heriketlerge qol tiqti we yaki uni kontrol qildi.
Turkistanning ikki teripining teqdirdashliqigha munasiwetlik yene bir nuqta shuki, oxshashla Char Rusiye we Sowet Rusiyisige qarshi jeng qilghan we uning bilen ideoligiyilik jehettin chiqishalmighan kopligen Qazaqlar, ozbekler, Qirghizlar, Tatarlar hem Uyghurlar hetta ottura Asiyagha yerleshken Ruslar Sherqiy Turkistangha qechip kelip panahlandi. Mesilen, ili sultanliqigha qechip kelip panahlan'ghan Qazaq baturi tazanbek we bashqilar rehberlikidiki Qazaqlar muhim mesile bolup, ili sultani elaxan milliy we diniy qerindashliq tupeylidin tazanbekni Char padishahqa qayturup berishni ret qilish bedilige oz musteqilliqini yoqatti. 1916-Yili, yene Char padishahning esker elishigha qarshi turup qozghilang koturup, meghlup bolghan Qazaq, Qirghizlar turkum-turkumlep, Uyghur diyarining jenup-shimaligha qechip kelip makanlashti. Qirghiz tarixchisi Belek Sultanayning melumatlirigha qarighanda issiq kol etrapidin Uyghur diyarigha qechip kelgen Qirghizlarning sani 200 mingdin ashqan. Bashqa melumatlarda 300 mingdin artuq depmu yezilidu [16]. Intayin qiyin ehwalda qalghan bu Qirghiz qachqunlirini Uyghurlar oylirige orunlashturghan, ularni ashliq bilen teminligen hem ularni makanlashturghan.
Uningdin keyin, Sowet Rusiyisige qarshi jeng qilip, Rus kommunistliri teripidin" basmichilar" dep atalghan enwer pashaning, irgesh baturning Ozbek, Qirghiz eskerliri we ularning aile –tawabatliri Qeshqer etrapigha qechip kelip panahlan'ghan idi. 1930-Yillardiki Qeshqerde bolghan Sherqiy Tuskitan jumhuriyitini qurush qozghilanglirigha ishtirak qilghan Qirghizlardin Janibek qazi, Chipaq qazi, ozbeklerdin Yusupjan we Setiwaldijan hem ularning nechche yuzligen egeshkuchiliri we bashqilar buning misali bolsa kerek [17].
Omumen, chegrining her ikkila teripige qechip berip makanlashqan qerindash xelqler bir-birining horluk kureshliri ge aktip ishtirak qildi hemde bir-birige ige chiqip, oz panahigha elishti (elwette kop mesililerge munasiwetlik mewjut bezi ehwallarni hesabqa almighanda).

Demek, Char padishah we keyinki Sowet Rusiyisi yuqirida qeyt qilin'ghan ehwallarni nezerge elip, Sherqiy Turkistanning teqdirige munasiwetlik tedbirlerni alghan hemde siyasetlerni tuzgen idi. Bolupmu, Sowet Rusiyisi Char Rusiyining bu heqtiki tejribilirini yaxshi tetqiq qilish arqiliq uninggha warisliq qilish hem kucheytish charisini qollandi.
Rusiye tashqi siyasiti jumlidin uning merkiziy we sherqiy we jenubiy Asiya siyasi istrategiyisini tehlil qilghanda shundaq yekun chiqish mumkinki, kona Rusiye we qizil lenin Rusiyisi shuningdek uning keyinki mezgillerning hemmiside kremilning Uyghurlarning teqdirige munasiwetlik Junggo siyasitide uch xil eqim ziddiyetliship kelgen. Buni mundaq yekunlesh mumkin;

1- Sherqiy Turkistanning musteqilliqige yol qoymay, eksiche Junggo hokumitige yardem berip, bu jayni Rus tesiri astidiki rayon qilish yeni territoriyilik hoquq jehettin Junggoning qolida qaldurush , iqtisadiy, medeniy we bashqa jehetlerdin Rusiyining tesiri astida tutush, uchinchi bir dolet kuchini bu yerge kirguzmeslik .

2- Bu rayonda musteqil bir Uyghur doliti berpa qilish we yaki uninggha yardem qilish. Bu arqiliq Sherqiy Turkistanni xuddi mongghuliye hem bashqilargha oxshash Kremilning tesiri we himayisi astidiki bir qorchaq dolet supitide tutup, uningdin kremilning siyasiy, iqtisadiy istrategiyisi we bashqa kereklik nuqtiliri uchun paydilinish.

3- Bu rayonni qoralliq yol bilen ashkara besiwelip, Rusiyining bir guberniyisi yaki sabiq Sowet ittipaqining bir ittipaqdash jumhuriyiti qilish. Mezkur uch xil nuqtiinezerlerning teshebbuskarliri arisidiki kureshmu nahayiti otkur bolup, buning ichidiki 3- nuqta Char padishah dewridila asasiy jehettin septin qelip, yuquridiki ikki nuqta nezer daimliq talishish merkizi bolup keldi. Sabiq Sowet ittipaqining Junggo
Ishliri mutexessisi merhum Tursun Sadiqopning eytishiche; Rusiyining we keyinki sabiq Sowet ittipaqining Sherqiy Turkistan siyasitini belgileshtiki achquchluq mezkur ikki nuqta arisida birinchi xil nuqtiinezer daim ustunlukni igilep, dolet siyasiti derijisige koturuldi [18].Uyghur mesilisi bashtin-axiri Sowet-Junggo munasiwetliri bilen zich munasiwetlik bolushtek xarakterge ige bolup,1924-yili Sowet Rusiyisi bilen Jungxua Jumhuriyiti arisida tunji kelishim tuzulgendin keyin, Moskwa turkistan tewesidiki Junggogha qarshi keypiyattiki her qandaq heriketlerni qattiq cheklidi hetta Sowet kommunistlar partiyisi merkiziy komiteti “ Shinjang”da teshkilatchiliq paaliyitini elip berishni cheklesh heqqide qarar chiqirip, ”Shinjangni yaki buning melum qisimini Junggodin ayrishni meqset qilidighan her qandaq heriket we teshwiqatni putunley ziyanliq dep qarash”ni qarar qildi [19]

3. Teqdirdiki oxshashliqlar

1917-Yilidiki Rusiyining fewral inqilabida padishahliq tuzum aghdurulghandin keyin bolshewikler bilen bur?ua -demokratliri arisidiki kuresh otkurleshti. Char padishah hokumitining yoqilishi bu kona imperiyining yengi hakimiyitini talishidighan turluk siyasiy eqimlar we partiyilerni meydan'ghan kelturdi. Bu pursetni ghenimet bilgen idil(Wolga)-ural boyliridin tartip, taki ottura Asiyaghiche bolghan bipayan zemindiki Rus mustemlikisining azabini tartqan xelqler musteqilliq yolini tutup, ilgiri -keyin turluk partiye we siyasiy guruhlarni shekillendurdi.

Aldi bilen Qirimliq Ismail Gaspiralining medeniyet gullinish we jedidchilik idiyisini asas qilghan " balqandin Junggoghiche "bolghan bipayan zemindiki turkiy xelqlerni bir ortaq siyasiy we ortaq til sharaitigha uyushturup, ularning mustehkem ittipaqini shekillendurush idiyisi bilen qorallan'ghan Qirimliq Tatar ziyaliyliri "yash Tatar partiyisi" namliq siyasiy teshkilat astigha uyushup, peqet medeniyet-maarip jehettin oyghunushningla bir millet uchun yeterlik emeslikini, peqet iqtisadiy we siyasiy jehettin islahat elip berip, milletni bu hoquqlardin behrimen qilghandila heqiqi menidiki qutulush we gullinish mumkinchiliki hem kapaliti bolidighanliqini teshwiq qildi. Yash Tatar partiyisi 1917-yili 2-ayda turkiy xelqler ichide tunji bolup, "milliy pirqe"partiyisini qurup ,hakimiyetni qolgha almaqchi boldi. Bu partiye 1917-yili 5-ayda yene qurultay chaqirip, Qirim Tatar hokumitini qurdi we asasiy qanunni belgilidi. Lekin, 1920-yili Sowet Rusiyisi Qirim arilini ishghal qiliwelip, Tatar milletchiliri bilen kommunistlarning birlishishi astidiki Qirim Sowet jumhuriyitini qurdi hemde hakimiyetni
Mustehkemliwalghandin keyin, Tatar milletchilirining hemmisini degudek jazalidi. Qirim Tatarlirining beshigha eghir kunler kelip, hetta 1944-yiligha kelgende oz yurtliridin qoghlandi xalas [20].
Oxshash bir waqitta yene qazanni asas qilghan Wolga( idil)-ural boyidimu Tatarlar we bashqiritlarning milliy oyghinish hem siyasiy jehettin qed koturush herikiti janlan'ghan bolsimu, lekin Tatar-bashqirt milletchiliri ikki xil pikir eqimigha bolunup ketti. Buning biri "siyasiy jehettin birlikke kelturush" bolup, ularning terepdapliri birlikke kelgen burjuaziye wekillikidiki Rusiye teweside qelip, barliq musulmanlarning muxtariyitini qolgha kelturushni teshebbus qilsa, yene bir guruppa federatsiyichilik pikir eqimigha mensup bolup, ular Wolga-ural dolitini qurup, uni zemin jehettin musteqil qilish emma, Rusiye bilen yenila federatsiyilik munasiwetni saqlash teshebbusini otturigha qoydi [21]. Bu guruppigha mensup kopligen milletchiler keyin bolshewikler partiyisige kirip, bolshewiklerning yardimi arqiliq ozlirining ghayisini emelge ashurmaqchi boldi. Ularning yardemlishishi netijiside 1920-yili 27-mayda Tataristan sotsiyalistik jumhuriyiti quruldi. Emma, bu bir qisim Tatar ziyaliyliri kommunistik partiyige eza bolghan bilen hech qachan ozlirining milletchilik idiyisidin waz kechmigen bolup, ular Moskwaning ozlirige bergen siyasiy hoquqliridin razi emeslikini ipadilep, partiyining ichki qisimida turkiy xelqlerning doletchilikini qaytidin tuzush mesiliside talash-tartishlarni qanat yaydurdi. Mirseyid sultan ghaliyew rehberlikidiki Tatar milletchiliri Idil-Ural, ozbekistan, turkmenistan ,Qazaqistan we Qirghizistanni oz ichige alghan keng turkiy- musulmanlar jaylashqan rayonlarni birlikke kelturup, turan doliti quRushni shuningdek yene bu rayondiki barliq musulmanlargha wekillik qilidighan oz aldigha "musulman kommunistlar partiyisini" qurup [22], sotsiyalizim dunyasini turkiy- musulmanlarning ozige xas medeniyetke ige ikenlikini shuning uchun uning oz aldigha Rusiye kommunistlar partiyisidin mustesna bir ayrim partiye bolush salahiyitige layiq ikenlikini etirap qilduRushqa tirishti. Epsuski ularning bu istrategiyisimu emelge ashmidi, 1928-yili hakimiyetni toluq mustehkemliwalghan Moskwa sultan ghaliyew rehberlikidiki mezkur milletchi kommunistlarni biraqla tazilap, nurghunlighan ademlerni olumge, surgun'ge we turmige mehkum qildi. Sultan ghaliyew ijad qilghan "musulman kommunistliri partiyisi" degen bu gheyri siyasiy ideologiye su ustidiki kopuktek siyasiy atalghular lughitidin ghayip boldi. Chunki, taki 1924-yilighiche Moskwa ottura Asiyadimu "musulman kommunistliri" degen atalghularni keng ishletken idi.

Qisqisi Idil-Ural boyidiki Moskwa bilen oxshashliqqa we yaki qismen perqlerge ige bolghan Tatar-bashqrit milletchilirining her xil shekil we her xil usuldiki shuningdek her xil pikir eqimidiki heriketlirining hemmisi Sowet ittipaqining dushmini dep qarilinip zerbe berish obyekti boldi .
Shunin'gha oxshashla, Char padishah hakimiyitining yimirilishi Gherbiy Turkistan'ghimu azadliq ishenchisini elip keldi. Yash turkler partiyisining tesirini alghan shuningdek Rusiyining 1905-yilidiki munarxizimgha qarshi dekabirchilar herikiti hemde Rusiye-yaponiye uRushida Rusiyining yengilishidek bir qatar ichki we tashqi weziyetni ozliri uchun paydiliq dep qarighan turkistanliqlar ilgiri keyin ashkara hem mexpiy teshkilatlargha uyushup, milliy oyghinish teshwiqatlirini qanat yaydurdi hemde " yash Buxaraliqlar partiyisi", " yash Xiwelikler partiyisi"ni qurdi. Fewral inqilabidin keyin, 1917-yili 5-ayda ular Turkistan musulmanliri qurultiyini chaqirip, tunji musteqil hokumet –milliy mejlisni tesis qildi. 1917-Yili oktebir inqilabi partlighandin keyin, bu mejlis emeliy hoquqni qolgha elish uchun Qoqanda Turkistan musulmanlar hokumitini elan qildi. "Qoqan aptonomiyisi "dep atalghan bu hokumetning omri qisqa bolup, u 1919-yili Tashkenttiki Sowetler ewetken qoralliq kuch teripidin aghduriwetildi we Qoqan inqilabchiliri dehshetlik qirghinchiliqqa uchridi [23]
Yette suni oz ichige alghan Qazaq –Qirghiz rayonliridimu Char Rusiyidin qutulush herikiti burunla bashlan'ghan bolup, 1916-yili keng kolemlik qoralliq qozghilang partlidi. Char padishah yiqilghandin keyin bolsa, Qazaq ziyaliyliri "alash orda" namliq erkinlikni teshebbus qilidighan bir partiye qurup, Orinburg, Ural we Yette su rayonlirida herket qildi. Bu partiye desliwide qizillargha qarshi kazaklar bilen birliship, bolshewiklargha qarshi turghan bolsa, 1919-yilidin keyin bolshewiklarning wedilirige ishinip, ular teripige otup, ular bilen kelishim tuzdi. Bolshewiklar Qazaqlargha aliy aptonomiye berishke razi boldi hemde shu yili Rusiye teweside Qazaq Sowet aptonom jumhuriyitini qurup, Rus kommunistliri alash ordichilarning yardimi we qollishi astida Qazaq tupraqlirida oz hakimiyitini mustehkemliwalghandin keyin, Qazaq-Qirghiz milletchilirini bir-birlep tazilidi xalas [24]
Bu mezgilde yene xarezm rayonida Xiwe xanliqi, Buxara rayonida Buxara emirliki mewjut bolup, bularning hemmisi Char Rusiyining hamiliqi astida idi. 1919-Yili Wolga boyida jeng qiliwatqan qizil armiye qoshuni leninning biwaste buyruqi bilen ottura Asiyagha kirip, ilgiri keyin Xiwe we Buxara xanliqlirini yoqatti. Bu xanliqlar ilgiri-axir xarezm xelq jumhuriyiti(1919-yili), Buxara xelq jumhuriyiti( 1920-yili)ge ozgertildi.
Gerche, Sowet Rusiyisi zor ghelibilerge eiship, ottura Asiya, Idil-Ural we Kawkaziye qatarliq turkiy-musulmanlar rayonini saqlap qalghan bolsimu, lekin ular yenila ichki hem tashqi tehdidlerdin xali bolalmidi. Gerche, yash Buxaraliqlar , yash Xiwelikler hem bashqa milletperwerlerning bir qisimi bolshewiklar partiyisi bilen hemkarliship, turkistandiki Sowet hakimiyitide yuqiri lawazimetlik orunlargha erishken bolsimu, emma ular lenining inqilab ghelbe qilishtin ilgiri otturigha qoyghan "Char Rusiyining mustemlikisi astidiki her qaysi milletlerning xalisa federatsiyilik hakimiyettin
Chiqip ketip, oz milliy musteqil dolitini qurush hoquqi bar" degen shuaridin ghelibini qolgha kelturup hakimiyetni igiligendin keyin, asta-asta yeniwalghanliqini bilip, buningdin Sowet Rusiyisining esli meqsitini seziwalghan idi. Shuning netijiside perghane wadisini asas qilghan halda ottura Asiya xelqlirining Sowet Rusiyisige qarshi milliy musteqilliq we islamiy ghazat shuaridiki qoralliq qarshiliq korsitish herikiti partlap, partizanlarning sani kunsayin eshish bilen bezi sheherler,qishlaqlar ularning qoligha otti. Moskwa hokumiti bu kuchni yoqitish uchun frunzening bashchiliqida 200 mingdin artuq esker saldi. Demek, atalmish "basmichilar herikiti" hemde Idil-Ural we ottura Asiyadiki turk milletperwerlik idiyilirining kuchuyuwatqanliqini nezerge alghan lenin Rusiyisi 1919-yili tashkentni merkez qilip, turkistan Sowet aptonom jumhuriyitini quRush usuli bilen turkchilik pikiridikilerni qaymuqtuRush taktikisini qollandi. Axirida weziyetni ongshap bolghandin keyin, turkistan aptonom jumhuriyitini emeldin qaldurup, yerlik millet rehberliri we ziyalilirining naraziliqigha qarimastin turkistanni parchilap, 1924-yilidin bashlap, taki 1936-yilighiche Ozbekistan, Turkmenistan, Tajikistan ,Qazaqistan, Qirghizstan ittipaqdash jumhuriyetlirini berpa qilip, buni "ottura Asiyada milliy chegrilarni ayrish we milliy jumhuriyetlerni qurush siyasiti "dep atidi, shuningdek "turkistan" ibarisini cheklep, uning ornigha ottura Asiya atalghusini omumlashturdi hemde omumiy yuzluk Panturkizmgha qarshi herket bashlidi.
Lenin bashchiliqidiki Sowet Rusiyisi putun sabiq Char padishah mustemlikilirini toluq idare astigha elip, bu jaylarda yerlik xelqlerning milliy siyasiy hoquqliri etirap qilin'ghandek haletni bilduridighan turluk aptonomiyilik jumhuriyetlerni qurup, hoquqni Moskwagha merkezleshtuRush bilen birge yene putun dunya yuzide "proletariyat inqilabi qozghash", “ezilgen xelqlerni azad qilish" shuari astida Sherqiy Turkistanning teqdiri mesilisigimu kongul boldi. Biraq, desliwide bu jayda inqilab qozghashni muwapiq tapqan Sowet Rusiyisi hokumiti uchinchi internatsiyonalning bashliqi Rugzuktakning “Qeshqeriye-Jungghariye jumhuriyitini qurush “layihisini 1921-yili mexsus komissiye teshkillep muzakire qilish arqiliq bikar qilip, bu pilandin waz kechti hemde Uyghurlar ittipaqining paaliyetlirini cheklidi. Bu qarargha lenin biwaste arilashqan idi [25].
Omumen,1917-yilidin etibaren yette suni oz ichige alghan ottura Asiyadiki Uyghurlar arisida ozlirining kelgusi azadliqini temin etishni meqset qilidighan siyasiy heriketler peyda boldi we kunsayin kucheydi. Uyghurlar ottura Asiya xelqlirining jumlidin dunya turk xelqlirining bir qisimi bolush supiti bilen Yawro-Asiya miqyasida dawamlashqan barliq turkiy xelqlerning azadliq kureshliri qataridin orun elip, ozlirining istiqbalini belgileshning turluk yollirini we usullirini
Izdidi.
Uyghurlar 20-esirning beshida meydan'gha kelgen we kuchiyishke qarap yuzlen'gen hem xarablashqan turluk siyasiy, ijtimaiy we medeniyet ideologiyiliri mesilen "kommunizm", "turkchiliq", "islamiy gullinish", "milliy azadliq" we "jedidchilik" hem bashqilarning hemmisini degudek her xil sewiyide oz turmushigha elip kirip, bularni milliy horluk kureshliri uchun xizmet qildurdi. Gerche, bu idiyiler Uyghur jemiyitide oz ornini tapqan bolsimu, biraq u ozara kureshlergimu melum derijide seweb boldi. Her qaysi idiyilerning terghibatchiliri ozliri ishen'gen yol bilen oz millitining azadliqini qolgha kelturgili bolidu dep qarighachqa, ozlirining bu idiyilirige sadiq boldi. Bundaq mepkuriwi toqunushlar deslepte Buxara, istambul, qazan qatarliq jaylarda oqup kelgen Abduqadir Damolla, Mesud Sebiri, Qutluq Shewqi, Jirjis Haji qatarliq Uyghur ziyaliyliri we tashqi dunyani korgen aka-uka Musabayewlar hem Meqsut Muhiti qatarliq Uyghur burjuaziyisining ozara birliship, oz wetinide yengiche mekteplerni echip, yengi medeniyet-maarip oyghinish herikitini qozghighan waqtida uninggha qarshi chiqqan Omerbay qatarliq jahillar guruhi otturisida keskin rewishte ipadilendi. Yangzengshing qatarliq militaristlar Uyghurlarning ichki qisimidiki bu yengi medeniyet we yengi angning himayichiliri bilen jahillar guruhi arisidiki kureshtin epchillik bilen paydilandi hemde uni teximu ulghaytti.
Qoshna ottura Asiyada bolsa, 20-esirning bashlirida meydan'gha kelgen Char Rusiyining aghdurulushidin paydilinip, Uyghurlarning azadliqini temin etmekchi bolghan "Taranchi –Tunggan komiteti"ning bashliqi, Uyghur ziyaliysi Huseyin Taranop we uning egeshkuchiliri bilen bolshewiklarning wedisige ishinip ularning yardimi arqiliq Uyghuristan jumhuriyitini tikleshni ghaye qilghan Abdulla Rozibaqiyewchilar bir meydan kureshni bashliwetti. Uningdin keyin bolsa, yette su we perghane wadisidiki Uyghurlar arisida bir qanche yil Taranchi-Qeshqerlik jidili yeni bu ikki shiwining qaysisini Uyghur edebiy tili qilish mesilisige munasiwetlik Taranchilar bilen uygurlarning bir milletke teweliki mesilisi heqqide keskin munazire dawamlashti [26].1934-yili bolsa bu jideldin Sheng shisey paydilinip, Taranchilarni Uyghurlardin ayrip chiqip, bashqa millet qilip bekitti. Uningdin keyin, Uyghur inqilabchiliri taki 1949-yilighiche ozliri ishen'gen we etiqad qilghan yollarni Uyghur milliy azadliq herikitige tewsiye qilish jeriyanida bir-birini inkar qilghan bolsimu, emma meyli turkchilik idiyisini asasiy qoral qilghan jung xua mingo hokumitige tayinip, Uyghurlarning aliy muxtariyitini qolgha kelturmekchi bolghan uch ependi bashliq "konseriwatiplar" bolsun we yaki Exmetjan Qasimi qatarliq Ruslarning yardimi arqiliq milliy azadliqni qolgha kelturushni teshebbus qilghan "radikallar"[27] bolsun we yaki bu ikki idiyining hech qaysisigha qoshulmay ottura yolni tallighan Abdul Ezizxan mexsum qatarliqlar bolsun beribir ularning hemmisi pajielik qismetke duchar boldi. Elwette, bu Uyghur millitining ajizliqi emes idi, belki bu Uyghurlarning eyni waqittiki tallash hoquqidin behrimen bolushqa intilish, xelqara siyasiy eqimlarni we weziyetni tetqiq qilishtin chiqarghan xulasiliri idi. Eslide mundaq pikir eqimlirigha bolunup, ozara kuresh qilish Uyghurlarning musteqil hakimiyiti tiklinip bolghandin keyin, xuddi turkiye we amerika qatarliq bashqa demokratik doletlerdikidek shekilde hem mewqede mewjut bolsa teximu ehmiyetlik bolar idi. Epsuski, eyni waqitta Uyghurlarning bu xil pikir eqimlirini oz azadliqini qolgha kelturush uchun tallishi emeliyette ularning ozara ziddiyetliship hetta bir-birini inkar qilip, ularning ortaq reqiplirining buningdin paydilinip ketishige, Uyghurlarni ichki jehettin ajizlitishigha purset yaritip berdi. Eyni waqittiki Junggoning tulkisi dep atalghan ataqliq diplomat Jang Jijong oz eslimiside bu ikki guruhning ziddiyitidin paydilinip, ularning ozara ziddiyitini kucheytkenlikini iqrar qilidu shuningdek meyli konseriwatiplar bolsun we yaki radikallar bolsun ularning hemmisining axirqi meqsitining yenila musteqilliq ikenlikini korsitidu.[28]
Qandaq bolushtin qetiy nezer,20-esirning desliwide Yawro-Asiyada yuz bergen zor siyasiy weqeler hem ideoligiyilik toqunushlarda Uyghurlar yenila ozlirining mewjutluqini ipadilep, Uyghurlarning dunya milletliri qatarida mustemlikidin qutulush, musteqil milliy dolet quRush arzusini we ghayisini dunyagha bildurdi. Uyghur siyasiyonliri ozliri ishen'gen siyasiy idiye we eqimlar shuningdek kuresh yolliri we usulliri arqiliq axirqi ortaq meqsetlirige yetish uchun tirishti, urundi we bu ortaq ghaye hem meqsetliri uchun zor bedellerni tolidi.

Xulase

Uyghurlarning uzaq esirlik siyasi tarixigha qarighanda, Uyghurlar ozlirining mewjutluq kureshliride reqibliri teripidin biwaste jismaniy jehettin yengilgen emes. Uyghurlarning reqiblirining ghalip chiqishi kopinche halda bu milletning oz ichidiki ittipaqsizliq we siyasiy jehettiki yetersizlikler, buninggha qoshulup tashqi chong doletlerning Uyghur siyasiy teqdirini qamal qiliwelishi netijiside emelge ashqan. Uyghurlar arisidiki ichki nizalar, rayonlar arisidiki milliy pisixikiliq we medeniyet perqliri shuningdek ideologiyilik toqunushlar 20-esir Uyghur siyasiy hayatining bextsizliklerge yoluqishidiki amillardin bolup hesablinidu. Chunki, ichki amil birinchi degendek
Uyghurlarning oz ichidiki milliy menpeet uchun hemme shexsiy menpeetlerdin waz kechish, ozara birlik we uyushqaqliqni qedirlesh rohining kemchilliki horlukke muhtajliqi bar, uzun mezgillik kuresh en'enisi ige hemde bu yolda heddidin ziyade kop qurban bergen Uyghurdek millet uchun zor pajie hesablinatti.
Qisqisi Yawro-Asiyaning yuriki hesablan'ghan Uyghur wetini 19-20-esir siyasi tarixida ozining jughrapiyilik teleysizliki supitide etrapidiki qudretlik kuchlerning chong shahmat taxtisidiki pechkilar kebi oynilish we qurban qiliwetilish qismitige duch kelip xestelendi!
Uyghur siyasiy teqdiri chong doletlerning tashqi siyasiy istrategiyiliridiki oyun qertige aylinip, diplomatik sorunlarning oyunchuqi boldi.
Ottura Asiya milletlirining ichide Uyghurlardek bashqa chong doletlerning milliy menpeetlirining qurbanigha aylinip ketken yene bashqa millet yoq desekmu xatalashmisaq kerek?!
Uyghurlarning aq kongulliki, oz azadliqini qolgha kelturushte daim bashqilarning wedisige asan ishinip, ozining esli qudritini sel chaghlishi hemde tarixi tejribilerni yekunleshke ehmiyet bermeslikimu melum rol oynidi. Elwette, kopinche hallarda ajiz milletlerde ene shundaq aq kongulluk yeni bashqilardin yaxshiliq kutush we umid baghlash psixikisi bolidu.
Merkiziy Asiya, Idil-Ural we Kawkaziyidiki turkiy tilliq qerindash xelqlerning 20-esirde besip otken siyasiy musapilirini we duch kelgen siyasiy qismetliri asasiy jehettin ortaqliqqa ige. Uyghurlar diniy jehette islam dunyasining, til we medeniyet jehette turk dunyasining, jughrapiye jehette merkiziy Yawro-Asiyaning bir qisimi bolush supiti bilen mezkur uch chong gewdini bir putunlukke ige qilghan. Shundaq iken, demek Uyghursiz bir putun turkiy tillar gewdisi we turk medeniyiti, Uyghursiz bir putun gullen'gen islam dunyasi, Uyghursiz bir putun, tinch we muqim merkiziy Yawro-Asiya siyasi hayati bolmaydu xalas!

Meyli qandaq bolushtin qetiy nezer, 19-20-esir Uyghurlar uchun zor iztiraplarni chekken, heddi-hesabsiz qurbanlarni bergen azabliq betler bilen putulgen bolsa, yene oz nowitide Uyghur xelqighe ajayip qehrimanliqlarni, pidakarliqlarni shuningdek qudretlik we shereplik otmushke choqunush bilen parlaq kelechekke nisbeten umid uzmeslik rohini ata qilghan esir boldi.
Uyghur rohiyet qurulmisi kunsayin umidsizlinish we zeiplishish emes belki, teximu mustehkemlinish we takamullishish hujeyriliri bilen yughurulup, ozining hech qachan tarix qurlidin ochmes we yoqalmasliqigha kapalet turghuzdi.

Izahatlar;

1.Muhemmed imin Bughra. Sherqiy turkistan tarixi, Enqere, 1998-yili neshri.466-bet

2.Zbignev Brizenskiy. Chong shaxmat taxtisi. Internetke qoyulghan rusche terjimisi. http://lib.ru/POLITOLOG/AMERICA/bzhezinskij.txt

3.Dubrokvskaya D. shinjangning teqdiri ,1997-yili, Mokswa (rusche), Dawut Isiyev, Yette Sheher doliti, 1990-yili Almuta (Uyghurche)

4.Rusiyining 19-esirning ikkinchi yerimidiki tashqi siyaset tarixi. 1999-moskwa, 166—bet (rusche)
5. shu kitab 167-bet
6.shu kitab.167-bet
7. Qurban Ali Khalidi. An Islamic Biographicla Dictionary of the Eastern Kazakh Steppe 1770-1912.. Brill Leiden-Boston. 2005. 37-38-betler
8.Muhemmed Imin Bughra, 342-343-betler
9.shu kitab.346-bet
10.Dubrovskaya, shu kitab, Moskwa neshiri(rusche)
11.James Millward. Beyond The Pass.Economoy ,Ethnicity,and Empire in Qing Central Asia,1759-1864. Stanford University Press.1998
12.Ghojexmet Sadawaqasop Tallanma eserliri, 2001-yili, Almuta, 55-bet(rusche)
13.shu kitab, 55-bet, we Choqan welixanov Tallanma eserliri, 1986-yili, 190—bet(rusche)
14. A.N.Kropatkin, Qeshqeriye, sankitpeterburg.121-122-betler (rusche)

15.Barmin A,B .Sowet ittipaqi we shinjang 1943-1949-yillirida. Barnaul, 1998-yili neshiri (rusche).Shuningdek sabiq sherqiy turkistan jumhuriyiti hokumitining bash katipi Abdurewup Mexsum ibrahimi bilen otkuzilgen sohbet.2002-yili, Noyabir.
16. Aziza Turduyeva. Qitay qirghizdarinin Tarixinan- Ala-Too jurnili .Bishkek,1997-yili, 23-bet(qirghizche)
17. Bu heqte kop materiyallar bar. Musa ependi. Turkistan pajiesi, Istmabul. Hemdulla Tarim. Turkistan Tarixi. Istambul.(bular qol yazma shekildiki neshirler)
Uningdin bashqa yene Xewir Tomur, Bay Eziz we bashqilarning maqalilirigha qaralsun.

18. Sabiq Uyghur aptonom rayonluq partiye mektipining bashliqi,Sovet ittipaqi kompartiyisi merkiziy komiteti xitay ishliri bolumining xadimi Tursun Sadiqov bilen 1993-yili,Moskwada otkuzgen sohbet .Bu kishi 1995-yili,Moskwada wapat bolghan.

19. Siriyoshkin.K . Xitaydiki milliy bolgunchilikning reyalliqi we oydurmiliqi shuningdek merkiziy asiyaning bixeterliki .2003.Almaty”Daik-Press” neshiriyati. 437-439-betler (rusche) hemde

20.Gavin Hambly. Central Asia. Dell Publishing Co.Inc.New York.1969.
Xitayche neshiri.1994-yili. B Xitayche neshiri.1994-yili. Beyjing.262-264-betler. Qirim Tatarlirigha ait turluk internet torliridiki uchurlar. Mesilen. bu torgha qarang. http://www.euronet.nl/users/sota/gaspirali.html

21. shu kitab.254-257-betler

22. Mir said Sultan ghaliyev we uning idiyisi . Bolshevizim, Islam we Milliy mesililer.
bu maqale uchun towendiki tor betke qaralsun. http://www.revkom.com/index.htm?/naukaikultura/sultan-galiev.htm

23. Elixan Tore Saghuniy. Turkistan qayghusi.
2003-yii, sherq neshuruyat metbee. Toshkent.
66-86-betler (ozbekche)

24. Qazaqistan Jumhuriyiti Tarixi. 24-bap, Qazaqistan puqralarning qarshiliq basquchida; Internetke qoyulghan nusxisi. http://kazref.narod.ru/lib/hiskz/g24.htm

25.Barmin V.A. Sowet ittipaqi we Shinjang 1918-1941-yilliri. Barnaul,1998-yili,85-87-betler(rusche);
26. A.Rozibaqiyev. Burhan Qasimop. Almuta, 1992-yli, 18-19-betler
“Perwaz” mejmuesi. 1994-yili, Almuta. Jazushi neshiriyati.3-17-betler.
Uyghur tilining Qurulmisi.1989-yili,Alma-Ata, Nauka neshiriyati.42-45-betler(rusche)

27.1945-yili Sherqiy Turkistan jumhuriyiti bilen Gomindang merkiziy hokumiti arisidiki sohbette nenjing wekili bolghan Jang jijong oz eslimiside bu ikki guruhni shundaq ataydu hemde her ikkilisining meqsidining axirqi hesabta musteqilliqni emelge ashurush ikenlikini korsitidu.
28. Jang jijong ,urumchi sohbitidin shinjang tinch azad bolghan'gha qeder. urumchi. 459-,464-469-betler

Nebijan Tursun (tarix penliri doktori)

Статьи по теме:

Российско-Китайские отношения и уйгурская карта

Краткий очерк культуры Уйгурского Турфанского идыкутства.