Телемост с участием госпожи Ребия Кадир в программе "Голос Америки" (video)
Автор: ()
Дата публикации: 30/01/2007
Категория: Уйгуры
Версия для печати
В
среду 10 января в программе "Проблемы и Мнение" Китайской службы спутникового
телевидения "Голос Америки" взяло интервью у госпожи Ребия Кадир,
лидера Уйгурского общества . Это - прямая трансляция программы передавалась
непосредственно в Китай через спутник. Много китайских телезрителей откликнулись
и задали вопросы госпоже Кадир. Она красноречиво ответила на все их.
Jonggu axbarat wastiliri yeqindın buyan Shınjangnıng
jenubı qısmıda “Sherqı Türkistan
İslam Herkiti teshkilatı”ningnıng 18 neper adımını
etip olturgenlıkını, 17 kishini tirik qolgha chushurgenlikini
ilan qıldı. Bu jeryanda bır saqchınıng
olgenlıkı we bır qısım qurallarnıng
qolgha chushurgenlıkını eyıttı.
Shınjıangdıkı mesul emeldarnıng
eytishche bu bolgunchi kuchlerge birilgen zerbe bireish bulup bu jeryanda bir
qisim netijilerge irishti. Kopchilik biz bugun Shinjiang we Uyghurlar meslisge
ait bir qisim messillerni kurup oteyli. Oning ichide Shinjiang musteqilliqi
we terorliq herketler toghruluqmu bar. Bir bugun Uyghur ayal Rabiye Qadirni
teklip qilduq. Rabiye Qadir ilghiri jonggudiki dangliq az sanliq milletlri ichidin
chiqqan ayal karxanchi. Siyasi kingeshkimu eza bolghan.
1999 yili jinayet otkuzdi dep eyiplinip qolgha elinghan. Kiyin amrika we jonggu
ottursidiki orunlashturushqa asasen Amrikigha kelghan. Oning oghli yeqinda baj
oghirlidi digen nam bilen qolgha elinghan. Rabiye Qadir ikki yilgha yetmigen
waqit ichide uyghurlarning rehbirge aylandi. Hem chetellerdiki nurghun paaliyetletni
uyushturdi. Yeqinda “Dunya Uyghur Qurultiyi”ning reislikige saylandi. Yeqinda
Shinjiangdiki emeldarlar oni “Uyghurlarning anasi”dep atash quruq gep hem bir
milletke haqaret didi. Jongguluq emeldar yene Rabiye qadir jemyetning tinich
we muqilliqgha ziayan saldi dep eyiplidi. Bugun Rabiye ozi kilip kopchilik bilen
kurshushkke teklip qiliz. Oning Birge “Dunya Uyghur qurultayining” ezasi , “Amrika
Uyghur birliki” ning katipi Alim Siytof ependini teklip qilduq. Alim epenidi
bizge Uyghurche we Xenzuche ottursidiki terjimeni qilip biridu. Kopchikilik
towende biz Uyghur we Shinjiang heqqidiki mesiller heqqide toxtilip oteyli.
Aldi bilen Rabiye Qadir we Alim ependining progirammizgha qatnashqanliqigha
rehmet eytimen.
Hormetlik Rabiye xanim siz xenzuchini anglap chushneleysiz emma sozlashkende
bir az qiynilamsiz? Shunglashqa Alim ependi bizge terjimanliq qilip bersun.
Muxbir: Bugun biz Xelqaradiki metbuatlar jumlidin Amrikidiki
metbuatlar xewernini bergen Jongguluq emeldarlar terpidin Sherqi turkistan terorchilirning
meshiq bazisi pachalap tashlighanliq we az bolmighan kishlerning olghen we qolgha
chushkenlikini eyitti. Buni Shinjiang musteqilliqi we terorluq paaliyetler bilen
munasiwetlik dep qaridi. Rabiye xanim siz bu weqege qandaq qaraysiz ? Bu ehwalni
qanchilik chushinisiz?
Rabiye Qadir: Men bu ishni taza tuluq uqup ketmeymen. Buningda
jongguning ozining bergan melumatinila anglidim.
Likin emdi men buninggha yuz persen ishnip ketmeymen. Undaq buldighini Sherqi
Turkistanda milli mesile barmu digende bar. Hokumetke bolghan narazliqlar bar.
Tinichliq yoli bilen elip berilghan namayish qilish teshkilat qurush qatarliq
ishlarning hemmisni terorluq dep eyiplep keldi. Burun milli bolgunchilik dep
atayti. “ 9.11” din kiyin terorluq dep ataydighan boldi. Bir milletke hokumet
yaxshi muamile qilghandin kiyin oning narazliqliri bulidu. Oikiri bulidu. Ularning
hemmsini jonggu hokumiti birla eghiz soz bilen erkinlikini otturgha quyshini
qobul qilmaydu.Uyghurlargha Pikir erkinliki bolmighachqa oz konglidiki geplerni
otturgha quyalmaydu. Bu yalghuz Uyghurlardila emes belki Xenzulardimu bar. Bundaq
bolghachqa Xenzularmu Jonggu hokumitining siyasitige qarshi nurghun paaliyet
elip beriwatidu. Namayish qiliwatidu teshkilat qurwatidu .. shundaq qarshiliqlar
buliwatidu. Likin Jonggu hokumitining bu ikki terepke bolghan koz qarshi oxshash
emes.
Muxbir: yeqindin buyan Jonggu emeldarliri Shinjiang musteqilliqi
we terorluq herketlerge qareta kuchluk zerbe birish toghrida kop sozlewatidu.
Siz yaki siz rehberlik qilwatqa “Dunya Uyghur Qurultiyi” buinggha nisbeten qandaq
koz qarashta ?
Rabiye Qadir: Biz meyli xenzu meyli jongguluqlar bolsun meyli
chetellik mey yghur bolsun biz zorawanliqqa qarshi biz tinichliq arqiliq xelqimizning
erkinliki uchun kuresh qilwatimiz. Biz Jongguning emeldarliri yalghan din depterge
yezwelip deydighan Shinjiangdiki milletlerning itpaqliqi uchun tirshiwatimiz.
Muxbir: Emma biz cheel sirtidi metbuatlardin bir qisim Uyghur
teshkilatlirning we “Dunya Uyghur Qurulteyi”ning oz aldigha shinjingni musteqil
qilish oyi toghruluq xewerler bar siz buninga qandaq qaraysiz ?
Rabiye Qadir: Buninghgha nisbeten Uyghurlarning milli barawerlikini
yuqatti ,iqtisadi tereqqiyatini yuqatti, pilanliq tughut arqiliq neslini yuqatmaqchi
.Uyghurlarning sozlesh erkinlikini yuqatti. 1949 -yildin buyan uyghurlarning
kishlik huququ medeniyet maarip qatarliq nersilerni yuqatti.hachqa Uyghur xeliqi
aldi bilen ashu yuqatqan nersilirige irshishke muhtaj.
Hazirqi melse Uyghurlarning mewjutluqi uchun kuresh qilish. Eger Jongu hokumiti
heqqeten Soz erkinliki berse Xelqimiz Yeni bosniwagha oxshash belet tashlash
arqiliq oz teqdirni belgilyeleydu.
Muxbir: siz digendek Uyghurlar soz erkinlikige irshishi we
yashash huquqigha irshishi biz Jonggu we shinjiangning emeldarliri bilen bu
meslini sozleshkende ular shinjiangning iqtisadi tiz tereqqi qilwatidu. Urumchidiki
binalar igiz hem heshemet kech bolghanda chiraqlarning kishning kozni chaqnitidu.Asyadiki
nurghun sheherlerge oxshaydu. Bizning bezi kishlirmiz Urumchige barghandin kiyin
bu sheherning nisbeten heli tereqqi qilghanliqini diyshidu. Siz bu heqtiki koz
qarshingizni sozlep beqing?
Rabiye Qadir: Sizning bu meslni otturgha qoyghinngiz nahayti
yaxshi boldi. Ziyaret qilghanlarning tashqi shekilni kurush bilen bulup kitip
ichki qismigha diqqet qilmaptu. Tashqi jehettin heqqeten chirayliq . Qanchilghan
Uyghurlar yighlawatidu. We qanchilghanlirini azablinwatidu. U guzellkintin u
tereqqiyattin kim behriman bulidu? Siz heqqi tekshurmepsiz?
Emdi biz hemme milletningh ashundaq bexitlik hayat kuchurshini xalaymiz.Kochmen
milletler irishken bexitke Uyghurlarmu irshishi xalaydu. Merkezning aghzida
dewatqan nesrini 57 yil arzu qilduq. Alalmiduq Biz shundaq ishengen hem memnu
ishengen Shinjiang iqtisadi tereqqiyati yukseldi. Bu ras . Shundaq zamaniwi
qurshlardin turkumlep kochurup aparghan kochmenler behrimenboldi. Uyghur xeliqi
kelgen kochmenler bilen yerlik xeliqning itipani yaxshilaymen deydiken Uyghur
xelixu ashuningdin behrimen bolsa ashular irshken huquqqa irsse bulatti . Eger
hemme nersidin behrimen bulalighan bolsa Uyghur xeliqi bu qeder qarshi chiqip
ketmigen bulatti. Ozi tartiwatqan azablarni sozlesh kirek jonggu hukumiti Shinjiang
Jongguning ayrimas bir qisimi deydu. Eger rastinla aaq bolghan bolsa Uyghurlani
milli bolgunchi dep turmigha tashlimayti. Soz erkinliki biretti. Bugunki milli
bolguchi, terorchi we hakaza otturgha chiqmayti. Jonggu hokumiti bizge sual
qoymay ozige quyishi kirek. Aptunum rayon rehberliri beklim Merkezni aldawatqanbulishi
mumkin, Aptunum rayun ichide Uyghur xeliqige qandaq zurawanliq we qandaq azap
seliwatqanliqini sizge pakit qilmisammu bizning milli maaripmiz 2003 yildin
biri teltukus yoqtiwatqanliqni siz qandaq qaraysiz?
Muxbir: bu meslni kiyin dawamliq diyshimiz aldi bilen Shinjiang
we Jonggu emeldarlirning Uyghurlar heqqidki meslisni deiysheyli. Kopchilik men
Wangnan biz birlikte Shinjiang meslisi Uyghur meselisi Shinjiang musteqilliq
meselisi terorluq meselisi ait mesiller ustide sozlisheyli. Bugun progirammizda
dang Uyghur paaliyetchisi “Dunya Uyghur Qurulteyi”ning reisi Rabiye Qadir we
“Amirka Uyghur birliki”ning katipi Alim Siytof ependiler bar. Kopchlikning bu
mesilge bolghan koz qarshini ilan qilshini yaki ulardin sual sursanglar bulidu.
Guwang shilik li ependi: yeqindin buyan Chong quruqliqta terorluq yuz bedri.
Digenge oxshash xewerlerni anglawatmiz. Ular Jonggu hokumitining izishige duch
keldi. Dawamliq xenzulishwatidu. Asimlatsiye siyasitige duch keldi.
Sichuwanlik Song ependi:
Xu nanlik Wang ependi: Alim ependi yaxshimusiz. men ilgiri
Rabiye Qadirni anglighan , u bugunmu yaxshi sozlidi men Shinjiangdiki az sanliq
milletler bilen bashqa jaydiki az sanliq milletlerni selishturup kordum ular
heqqeten izlishke uchrawatidu. Ularning kun almiqi biz Xenzulardin qiyin, Emma
men Rabiyening Shinjiangni musteqil qilshigha qushlmaymen. Siler oturta syadiki
milleterning musteqil bolghanliqigha qarap mushundaq dewatsiler , Chunki silerning
til we medeniytinglar ulargha oxshaydu, olar musteqil bolghandin kiyinki ehwali
intayin ichnishliq siler musteqil bolsanglarmu ulargha oxshash ichnishliq we
qiyin kunge qalsiler . biz bolsaq hemme milletler barawer bolghan jemyetni isteymiz
emmma siler xenzular ugen bolghan urun we huquqqa ige bulalmidinglar. Chunki
siler teror paaliyti elip barsanglar putun jonggu xeliqi we bashqa az sanliq
milletlrmu oxshash azablindu. Amrikimu qarshi almaydu.
Muxbir : Abayam Guangdungluq bir ependi az sanliq milletlerning
Xenzuliship kitish ehwalining sozlidi. Buning asaliq seweblirdin bir az sanliq
milletlerning medeniytige hormet qilmighanliqtur. Bu meslini Sichuwanlik kishmi
didi . o kishi yene heqqeten dimguratiyning yoqluqi jongguning hazirqi siyasitidin
narazi ikenliki emma Shinjiangning musteqil bulishigha narazi ikenlikini eyitti.
Bu mesilge siz qandaq qaraysiz?
Rabiye Qadir : Musteqilliq mesilisde bizning bizning musteqil
doltimiz bolghanliqi rasit 1949 yili beswalghanliqi rasit. Bu yiri bashqa az
sanliq milletlerge oxshimaydu. Shinjiang Uyghur aptunum rayuni bergendin kiyin
Jonggu hokumuti nurghun siyasetlerni ismi chirayliq siyasetlerni chiqirip Uyghur
xelqini aldighanliqi rast. Uyghur xeliqi toghruluq yalghan sozlep Uyghur xeliqi
we putun Jonggu xeliqi ottursigha ziyan salghanliqimu rast. Uyghur xeliqi eslide
bergen Shinjiang Uyghur aptunum rayuni digen qanunda birlgen nersilerge irship
yaxshi otken bolsa uning aqweti qandaq bular idi men buni bilmeymen. Bayilimizni
aldi ziminimizni aldi hemme nersimizni berduq, buningghimu maqul dimey bu zimin
Uyghurning emes dep bizge shundaq uyatsizlarche aq tashliq kitap besip chiqardi.
Aq tashliq kitapta hemme nesre ularning Uyghurlarning hichnimsi yoq qilindi.
Ziminimizni besiwalghandin kiyin bayliqlirmizni elipla qalmay xalqmizni arqimu
arqidin basturushlarni elip bardi. 57 yildin bir ikspolatatsiye qildi olturdi.
Sining sualinggha jawap birip bulalmidim mushundaq qilish arqiliq biz Uyghurlarning
we Sherqi turkistanning mewjut bulup turshini tehdit dep hisaplidi. İtpaqliship
bile yshaymiz dimey qirip tugtimiz didi.
Muxbir : sizning hayatingiz toghluq sozlisheyli. Siz turmigha
kirishtin ilgiri nahayiti muwepiqyet qazanghan ayal karxanchi ikensiz , yalghuz
shinjiangdila emes jungudimu siz Siyasi kingeshkimu eza boptikensiz . siz ishlarda
muwepiqyet qazanghan hem siyasi kingeshke eza bolghan , nime seweptin sizni
turmige solidi? Yene bir mesile Shinjiang yuqri qatlam emeldarlirning ichide
nurghunlighan Uyghurlar bar . Ular bulupmu Shinjiangning muawen shujisi sizni
eyiplidi. Uning diyshiche ozning balisinmu yaxshi terbiyliyelmigen ayal, Chunki
saizning oghlingiz turmide , sizning turmidin chiqqandin kiyin siz kilishken
qilghan ishlirning Jongguning tinchliq we muqilqgha tesir bulawatidu, Mushu
jehettin siz bizge azraq sozlep biremsiz?
Rabiye Qadir : Men hemmisge jawapni tuluq birip bolghuche
siz mining gepimni tartiwaldingiz , Men qisqa jawap birimen siz sual qoyghandinken
men uninggha tuluq jawap birimen. Jonggu xeliqi Uyghurlarni chushnish kirek
. dawamliq aldinip otmeslik kirek Uyghur xelqining heqqi ehwalinimu bilip quyuhs
kirek. Sualingizgha mushu pursettin paydilnip yaxshi jawap bermekchi. Birinji
men aptunum rayunliq siyasi kingeshke eza boldum. Daimi heyet boldum. Jonggu
hokumitining mushu waqitta bergen siyasitidin yaxshi paydilandim. Ular mini
yaxshi qollidi , Men ularning qollishi we yishil chiraq yeqip birshi astida
milyonir boldum. Siz bilsiz Uyghurlargha iqtisadi jehettin bek tereqqi qilip
kitishige yol qoyulmaydu. Nurghun tedbirler bilen bizni iqtisadi jehettin aldigha
mengishqa yol qoymaydu, memnu bashqilargha oxshash nurghun tusalghulargha uchirdim
bashqilargha nisbeten men tedbirlik boldum. Bashqilargha nisbeten manga heqqeten
yeshil chiraq yeqildi,Bashqa Uyghurlargha nisbeten . men ozem pul taptim heqqeten
bexitlik otup kitettim, Jonggu hokumiti mini xeliqning heqqi ehwalini eyitsun
dise mini memliketlik siyasi kingeshke heyet qilip ekirdi. Siyasi kingesh ezaliri
xeliqning heqqi ehwalini merkezge inkas qilish kirek, Men buningdin nahayiti
xushal boldum hem hokumet bilen xeliq ottursda kowrukluk rol oynap xeliqning
ehwalini eytip chuqum shinjiangning muqimliqi uchun xizmet korsitmen dep oylidim.
Likin ish undaq bolmay qaldi, ularning terbiylep aparghan wekilliri we aptunum
rayunning bir qisim rehberliri Uyghur bezi idarelerning rehberliri Uyghur ular
peqet ozi telep qilghan nesrini shatutqa oxshash 24 saet sozleydighan ademni
osturdiken. Ular merkezge yalghan ehwal inkas qilidu. Shinjiangdiki Xenzu rehber
Wang lechuwan, Song xenliyang , Wang inmaw digenler qandaq urunlashtursa Beyjinggha
berip shuni sozleydiken, Eger Beyjingda shuni sozlimse oselmeydiken we wezipisi
chushup kitidiken, Men siyasi kineshke qatnashqa birinji yili hemme xeliq bay
xeliq bexitlik bolup ketti , Uyghurlarning maaripi gullinip ketti deyti. Milli
itpaqliq yaxshi, muqimliq yaxshi deyti, Siyasi kineshining shuwaqittiki reisi
men ehwal inkas qilghandin kiyin xutenge berip ehwalini kurup yighlap ketti.
Mana ashundaq uyghur emeldarlar usush uchun , Xenzu emeldarlarning usushi uchun
gumashta bulup bergendila andin ornida turalaydiken, men o urunda Uyghur xelqining
heqqi ehwalini besh yil yetkuzdum, men Uyghur xeliqi muhebbetke muhtaj , barawerlikke
muhtaj ,maripqa muhtaj , kishlik huquqqa muhtaj dep eyittim. Sherqi turkistaanni
Xenzular yengdin besiwalghanda Wang jin Uyghur xelqi nahayiti mihman dost, aqkongul
,pakiz,medeniyetlik senetkar millet dep putun junggugha jakarlighan. Emdi hazir
Uyghur xelqini qalaq, meynet, Terorchi ,milli bolgunchi didi. 57 yil burunqi
Uyghur xelqi nege ketti dep men siyasi kineshta qoydum.
Emdi men zeherlik chikmlik toghrisda jawap birmen,
Muxbir: waqtimiz cheklik bulup qaldi. “Amrika awazi”ni anglawatqa
kishlirmizning qandaq koz qarashliri bar buni anglap baqayli.
Jiangshilik Zhu ependi: elbette biz dewatqan jonggu hokumiti
izish siyasetliri bar deymiz. Undaqa men bu sualghanisbaten Amrika hokumitning
hindianlargha qaratqan siyasiti bilen oxshash .
Shandongliq kong ependi: Emilyette nurghunlighan jongguluqlar
hamaqetliship ketti. JOnggu komnisit partisi we merkezdiki yuqir qatlam rehberliri
intayin eniq Komnistik partiyege kishlerge hormet qilmaydiken, bir kop milletlik
doletke nisbeten mushundaq ehwalgha duch kilidu, Bu Shinjiangliqlargha hormet
qilmasliqtin kilip chiqqan, hem barliq kishlerge hormet qilmighan, Deng shaw
peng Xu yaw bang ghimu mushundaq muamile qilghan( bu arliqta muxbir ukishning
gipni tartiwaldi) Jangsuluq ju ependi: til medeniyetni ipadileydighan muhim
qural , Bugun Rabiye Qadir Uyghurche sozlep terjiman ishletti bu Uyghurlarning
tilning medeniyting yuqulip ketmigenlikdin, Emma bugunki kunde Uyghurlar duch
kelgen ehwal bir qeder eghir … Rabiye hanim siz Uyghurlarda erkinlik yoq didingiz
emilyette xenzularghimu erkinlik yoq . shunglashqa junggudiki nurghun kishi
erkinlikke muhtaj Shunglashqa putun junggugha qarshi turushning lazimi yoq bolsa
yaxshi.
Jangsuluq liyu ependi: siz 10 yildin buyan qilwatqanishngizning
rasliqgha qesem qilalamsiz? Siz digen Uyghurlar bilen Xenzularning teng barawer
bulamasliqi rasmu ? Chunki silerde soz erkinliki bolmighanda bizdimu soz erkinliki
yoq . silerde qiyinchiliq bar bizde yoqmu? Siler dolet bizge payda yetkuzmidi
dep ayrilip kizmiz disenglar bulamdu?
Muxbir: Jonggudiki az sanliq milletlerning izlishi , ekspolatatsiyege
uchishishi yalghuz Uyghurlardimu bulup qalmastin bashqa milletlerdimu bar. Siz
bu heqte qandaq qaraysiz?
Rabiye Qadir:Biraq xenzu xeliqi ichidiki hokumetke siyasetke
qarshi chiqqanlarni terorchi dimeydu, turmilargha (terorchi dep )tashlimaydu.
Qaysi bir Xenzu bir xenzuni teshkilat qurdi terorchi dep turmigha solidi we
dunyagha jakarlap baqti? Xenzu xelqining jinayetchilirni olumge hokum qilip
heptide etip turdi. Her millet oz teqdirni ozi surash kirek!! Ular oz medeniyetini
ozi tereqqi qildurshi kirek . Men Uyghurche mektepte uqughan emma 2003 yildin
bashlap milli maarip yoqtilishqa bashlidi buningdin xewringiz yoq oxshaydu ependim.
Mining iqtisadi melsem jehettin men pakiz , egerxhende Jonggu hokumiti eger
mining tereqqi qilshimni tosmighan bolsa 1997 yildin bashlap men milyadir bulup
kitettim.
Muxbir:Waqtimiz tushup qaldi, Rabiye hanim we Kopchilikke
rehmet!!!
Izahatlar:
Deng shaw peng: Jonggu muhim rehbiri, 80 yil 90 yilning beshighiche Jongguda
huquq tutqan.
Xu yaw bang: 80 yillarning beshida huquq tutqan kiyin erkinlik terepdari yunlishte
mangghan dep qarlip texittin chushurwetilgen. 89 yili wapat bolghan hemde shu
yili yuz bergeb uqughuchilar herkitige uning ulumu muhim sewep bolghan.
Wang jin : Sherqi turkistangha tunji qetim komnis armiysini
bashlap kelgen kishi Wang in maw , Song xen liyang, Wang le chuwan : Shiniang
Uyghur ozer bolguside partiye sekirtari bolghan kishler.
Guwang shi: Guwang shi juwang zu milli aptunum rayunning qisqiche atilshi.
Источник
Статьи по теме:
