17 декабрь 2006 жили Бельгиядики Уйгур жамаити Куреш Кусен ерендимизнин хатирисиге куръан окутулди.

Pidakar oghlanimiz Kuresh Kusen, 1959 – yili 7 – ayning 21 – kuni Urumchide biri ziyali ayiliside dunyagha keldi, dadisi Sultan Mahmut, Xitay mustemlikichiliri teripidin <Milletchi Unsur> dep atilip, kuchargha surgun qilindi.

Kuchardin ibaret bu qedimi sen’et ordisi, Kureshning mesum qelbige muqeddes sen'etning uruqini saldi.

Kureshning dadisi Sultan ependi 2 – qetim <Milletchi Unsur> atilip, Ghuljigha palandi, Uyghur nahsha sen’itining boshugi hisaplanghan guzel ili diyari Kureshning sen’et talantini yenimu tawlidi.

Kuresh ependining ayile dirammisi, putun Uyghur xelqining ortaq teqdiri idi, unung bowisi Mahmut ependi <Milletchi Unsur> dep atilip, Qahor jallat shingshiseyning qanliq turmiside shehit bolghan idi. Kuresh ependining dadisi Sultan ependimu yene Shing shi seyning turmiside, Guomindangning turmiside we keyin insaniyet dushmini kommunist Xitayning turmiside yatti we ahiri cheteldiki ata miras kureshchi oghli Kuresh bilen widalishalmayla alemdin otti.

Kuresh mundaq digen idi: <men anamning sutini emsem unungda bir hil achchiq tem bar idi, keyin bildimki, bu achchiq, horluq, tengsizlik, milliy kemsitish, ezish, irqiy qirghinchiliq ariliship ketken we qangha otup ketken achchiq idi>.

Kuresh ependining eytqinidek, bu achchiq, milletning achchiqi idi, millitining bu derdige bir shipa tepishi kerek idi, u bu yolda tinimsiz izdendi, intayin qiyin sharayitlarda Aqsu sen’et mektiwide 3 yil, ali mektepning Uyghur edibiyati kespide 2 yil, kompozitorluq kespide 4 yil oqudi we bu arqiliq ozini kop tereplime yetildurushke tirishti, ahirida buhil ejrining miwisini asta – asta korushke bashlidi.

Kuresh ependi ishligen <hesret> we <echinish> digen kasetlar 160 ming nusha tarqitilip rikort yaritildi. Kuresh ependining wetende ijat qilip orunlighan <yerni satmanglar> digen nahshini bilmeydighan Uyghur bolmisa kerek.

Xelq ichide tonulghan, soyulgen, izzetlengen we qedirlengen bu sen’etkargha derhal qara qolini sunushqa jur’et qilalmighan Xitay mustemlikichiliri, birqanche qetim agahlandurush berish we astirttin tehdit qilish arqiliq Kuresh ependining jenggiwar, yangraq awazini boghmaqchi boldi, emma Kuresh ependi bulargha pisent qilmay, ozi tallighan shereplik yolda ilgirlidi.

Xeqni sozleshni, adaletsizlikni, zulumni pash qilishni ozige mizan qilghan Kuresh ependi, besim we tehditlerge tiz pukmey, Urumchide <Kusen mediniyet - sen’et shirkiti> ni qurup, hasiyetlik hem ulughwar ishni dawamlashturdi. Emma Xitay mustemlikichilirining qarngghu kulenggisi her zaman uni egip yuretti, sarasimige chushken mustemlikichi hakimiyet, <Xinjiang geziti> ge elan chiqirip, unung shirkitini mejburi taqash bilen birge, shirketning mal – muluklirini qanunsiz halda bishemlerche musadire qildi. Bowisining, dadisining waqitsiz olushige zamin bolghan qara qolning bu nowet ozige uzanghanliqini hes qilghan Kuresh Kusen, ezizane yurtidin, soyumluk wetinidin, mehriban qerindashliridin ayrilip chetelge chiqip ketishke mejbur boldi, emma musapirliq hayati unung iradisini we eqidisini susturalmidi, chunki unung jismi chtelde bolghini bilen, qelbi, rohi her zaman weten tupraqlirida kezip yuretti.

Kuresh ependi 1996 – yili Turkiyege kelip, 97 – yiligha qeder Turkiyede sen’et we ilim jehette izdinish elip berip, 97 – yili Qirghizistangha qaytti. Bu jeryanda u shunche qiyinchiliqlargha kokrek kerip, 4 – qisimliq <Oyghan Turkistan> namliq nahsha kesetini neshir qilip tarqitip, hijrette yashawatqan Uyghurlarning milliy rohini urghutushqa, ulargha umit we ilhal berishke tirishti.

Kuresh Kusen Xitayning neziride her zaman kozge qadalghan mih idi, shunga mustemlikichiler unung peshini qoyup bermidi we ununggha ahirqi ziyankeshlikini qilish uchun eplik purset kutmekte idi, emma janabi Allah dushmenge bu pursetni bermidi.

1999 – yili Kursh Kusenning Qirghizistanda qilghan Siyasi panahliq teliwi birleshken dowletler teshkilati teripidin testiqlinip, Kuresh ependi janabi Allahning himmiti bilen hetersiz halda Shiwitsiyege kelip yerleshti.

Kuresh ependi ozini ilim – meripet uchun izdinishke atighan nadir bir insan idi, u Shiwitsiyege kelgendin keyin, awal ikki yil Shiwitsiye tilini we bir yil kompiyotir tehnikisini ugunup, oztining ulughwar ghaye – meqsetliri uchun ilmiy asas selishqa tirishti.

Kuresh ependi talantliq bir sen’etkar bolupla qalmastin, yene mahir bir siyasi pa’aliyetchi hem teshkilatch idi, nowette aktip pa’aliyet elip beriwatqan <Shiwitsiye Uyghur Komuteti> unung shehsen barliqqa kelturgen siyasi esiri idi.

Dadil pikir qilish, arqida emes, aldida sozlesh, pikirde, ishta, herikette birdek bolush, Kuresh ependining waz kechmes pirinsipliri idi. U, ene shu pirinsipliri bilen, qisqighine mezgil ichide milliy Kuresh sepimizdikilerning yuquri hormitige, izzitige we muhebbitige erishken idi.

Huddi Kuresh ependining ozi eytqinidek, Kuresh olmidi we olmeydu! unung rohini, hislitini, pezilitini xelqimiz ebedi yashnitidu!

Кулакта хушбой авазин калди ,
Дептерде язган сазлирин калди,
"Уйгурум" деп курешкен
Журектин чикмас созлирин калди!

Санийам Азимова
Бельгия 17.12.2006

Фото